Ιερομάρτυρας Κοσμάς ο Αιτωλός στην Κολικόνταση - Hierodëshmor Kozmai nga Etolia në Kolkondas (Fier).

Ὁ Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, γεννήθηκε στὸ Μονοδένδρι τῆς Αἰτωλοακαρνανίας, ἀπὸ γονεῖς εὐσεβεῖς, ποὺ τοῦ ἔμαθαν τὰ πάντα γύρω ἀπὸ τὸν Χριστιανισμό. Σὲ ἡλικία 20 χρόνων πῆγε στὸ Ἅγιο Ὄρος, γιὰ νὰ σπουδάσει στὸ σχολεῖο τῆς Μονῆς Βατοπεδίου. Στὴν συνέχεια πῆγε στὴν Μονὴ Φιλοθέου, ὅπου ἐκάρη μοναχὸς καὶ χειροτονήθηκε καὶ ἱερέας. Ὁ Κοσμᾶς ὅμως, δὲν μποροῦσε νὰ ἡσυχάσει. Ἤθελε νὰ διδάξει ὅλους τοὺς σκλαβωμένους Ἕλληνες γιὰ τὸν Χριστό. Θεωροῦσε ὅμως τὸν ἑαυτό του ἀδύνατο γιὰ νὰ τὸ κάνει. Μὲ Θεία ὅμως φώτιση πῆγε στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ συνάντησε τὸν ἀδελφό του, Χρύσανθο, ὁ ὁποῖος ἦταν δάσκαλος. Αὐτὸς τὸν βοήθησε στὴν ρητορική, ὥστε νὰ μπορεῖ νὰ διδάξει. Στὴν συνέχεια, ἀφοῦ πῆρε τὴν ἄδεια τοῦ πατριάρχη, γύρισε στὴν Ἑλλάδα καὶ κυριολεκτικὰ τὴν ὄργωσε ἀπὸ ἄκρη σὲ ἄκρη. Ἀπ’ ὅπου πέρναγε πλῆθος πιστῶν «ραγιάδων», τὸν ἄκουγε μὲ πολλὴ προσοχή. Εἶναι χαρακτηριστικὸ αὐτὸ ποὺ εἶπε κάποτε στὴν ὁμιλία του σ’ ἕνα χωριὸ: «Ἦρθα στὸ χωριό σας νὰ σᾶς κηρύξω τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ. Δίκαιο λοιπὸν εἶναι νὰ μὲ πληρώσετε γιὰ τὸν κόπο μου. Ὄχι ὅμως μὲ χρήματα, γιατί τί νὰ τὰ κάνω; Ἡ πληρωμή μου εἶναι νὰ βάλετε τὰ λόγια του Θεοῦ στὴν καρδιά σας γιὰ νὰ κερδίσετε τὴν αἰώνια ζωή». Ἀπ’ ὅπου πέρασε ἐκτὸς ἀπὸ τὶς διδασκαλίες ποὺ ἔκανε, ἔκτιζε σχολεῖα, βοηθοῦσε τοὺς ἀπόρους καὶ γενικῶς ἔκανε πολλὰ καλά. Τελικὰ ἐπειδὴ ἔκανε κακὸ στοὺς Τούρκους, συνελήφθη καὶ ἀπαγχονίστηκε τὸ 1779.

Mësonjës i flaktë i Kishës, i barabartë me apostujt. Emrin e pagëzimit e kishte Konsta. Lindi më 1714, në një fshat të Etolisë (krahinë përballë Patrës) nga prindër shpresëtarë - babai, tezgjaist, e kishte origjinën nga Epiri. Në moshë të re u emërua mësues në Nafpakt (qytet përballë Patrës) dhe më pas u arsimua më tepër në shkollën e Athoniadhës, në Malin e Shenjtë. Më 1759 qethet murg në Manastirin e Filotheut në Malin e Shenjtë. Gjithashtu dorëzohet prift. Gjendja e rajasë është e dëshpëruar. Errësirë e dendur paditurie, privime, gjindja e egërsuar, shtypje, taksa të padurueshme, kështu që fshatra të tërë islamizohen! Besimi rrezikohet! Atë Kozmai nuk qetësohet, derisa vendos të kujdeset për vëllezërit e tij. Në moshën 46-vjeçare shkon në Konstandinopojë dhe merr nga patriarku bekim për predikim. Në 28 vitet e tjera të jetës së tij udhëton në mënyrë të habitshme midis Konstandinopojës, ishujve të Egjeut, Peloponezit, ishujve të Jonit, Serbisë dhe Shqipërisë. Predikon këmbënguljen në Orthodhoksi dhe si shenjë të dukshme të saj, mbajtjen e pushimit të së dielës. Për këtë bie në konflikt me hebrenjtë, të cilët bënin tregti të dielën. Thekson dashurinë praktike, lufton pamoralshmërinë dhe vë në pah vlerën madhështore të virtytit dhe të dëlirësisë. Rekomandon arsimin dhe lufton për të, duke ngritur më shumë se 200 shkolla, numër fantastik për kushtet e atëhershme. E bën zakon të thotë: “Shkolla hap kishat”. Profetizon pa gabuar dhe bën çudira. Populli, komitët, e respektojnë thellësisht dhe islamizimet reshtin. Por hebrenjtë e urrejnë, u japin para turqve, të cilët, megjithëse e vlerësojnë, lëshojnë pe dhe vendosin vdekjen e tij. E varin në pemë më 24 (ose 4). 8. 1779 në Berat dhe pastaj e hedhin në lumin Osum. Ali Pasha i Tepelenës ndërton, me shpenzimet e tij, një kishë të bukur, në Kolkondas, pikërisht në vendin ku u nxor dhe u varros trupi i tij, duke i dhënë kështu masën e vlerës hierodëshmorit. Konsiderohet si mbrojtës i arsimit. Kozma, rrjedh nga greqishtja, kozmos do të thotë: stoli ose bota, e cila është një stoli e madhe.