ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ( KALE –I GORICA) = ΤΗΣ ΓΚΟΡΙΤΣΑ (ΚΟΡΙΤΣΑΣ) ΕΤΟΥΣ 1613 - REGJISTRIM OSMAN I KALASË (KALE – I GORICA) = E GORICËS (KORÇËS) I VITIT 1613

Εισαγωγή

Δρ. Μπάμπουλλας Θεμιστοκλής

Η δημοσίευση του παρόντος οθωμανικού τεκμηρίου του έτους 1613 αποτελεί συνέχεια της προσπάθειας παρουσίασης αρχειακού υλικού που αφοράτην ιστορία της Κορυτσάς κατά την οθωμανική περίοδο. Μετά τις προηγούμενες δημοσιεύσεις σχετικές με το Κάστρο της Κορυτσάς, το οποίο στις οθωμανικές πηγές εμφανίζεται ως Kale-i Gorica, το νέο αυτό έγγραφο έρχεται να προστεθεί ως ακόμη μία μαρτυρία για τη διοικητική και στρατιωτική σημασία της πόλης.

Το κείμενο που ακολουθεί παρουσιάζεται από τον π. Ελευθέριο Καρακίτσιο, πρωτοπρεσβύτερος, καθηγητής και διδάκτορας του ΑΠΘ. Η συμβολή του είναι ιδιαίτερη, διότι φέρνει στο φως στοιχεία από οθωμανικές απογραφές, τα οποία επιτρέπουν να δούμε την Κορυτσά όχι μόνο μέσα από μεταγενέστερες αφηγήσεις, αλλά και μέσα από τα ίδια τα διοικητικά τεκμήρια της εποχής.

Στο παρόν έγγραφο γίνεται λόγος για το Κάστρο της Γκορίτσας, δηλαδή της Κορυτσάς, και για ομάδες ανθρώπων που συνδέονταν με την άμυνα, τη συντήρηση και τις ανάγκες του φρουρίου. Παράλληλα αναφέρονται χριστιανοί της περιοχής, πρόσωπα και γειτονικοί οικισμοί, στοιχεία που βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση του ιστορικού χώρου της Κορυτσάς στις αρχές του 17ου αιώνα.

Η δημοσίευση γίνεται με βάση το πρωτότυπο κείμενο και  την εργασία του Δρ. Ελευθερίου Καρακίτσιου, Πρωτοπρεσβύτερου. Το κύριο σώμα του τεκμηρίου παρατίθεται χωρίς αλλοίωση, ώστε ο αναγνώστης να έχει μπροστά του το υλικό όπως παραδόθηκε, και να μπορεί να το αξιολογήσει μέσα στο πλαίσιο των προηγούμενων απογραφών που έχουν ήδη παρουσιαστεί.

---

ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

( KALE –I GORICA) = ΤΗΣ ΓΚΟΡΙΤΣΑ (ΚΟΡΙΤΣΑΣ) ΕΤΟΥΣ 1613

Παρουσιάζει: π. Ελευθέριος Καρακίτσιος πρωτ/ρος-καθηγητής Δρ. ΑΠΘ

K(UYD) Κ(ADIM) 52 Varak 72b poz 84 Hicri 1022{1613 – I . Ahmet(1603-1617) Donemi= Κατάλογος Αρχαιότητος[1] έτους 1613 σελίδα 72β πόζα 77 (1613 I. Ahmet 1603-1617) Περίοδος.

«Cemat -i Muselleman-i Muslimananve Gebran-i Kale-i Gorica mezkurun ………..dani kayd olundu».= Η Κοινότητα των ειδικών φρουρών Μουσελλεμάν των Χριστιανών (Γκεμπράν= γουρουνόβουρτσων που καθαρίζουν τις ακαθαρσίες έτσι απαξιωτικά τους ονόμαζαν) που είναι υπεύθυνοι για την άμυνα του φρουρίου της Κορυτσάς. Ήταν υπεύθυνοι για τον καθορισμό και την εκπλήρωση κάθε είδους επισκευών και αναγκών του κάστρου. Σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες αυτές, απαλλάσσονταν από τον φόρο ισπένσε (= καταναλώσεως χοιρινού κρέατος) και άλλους φόρους υποτέλειας. Εάν οι υπάλληλοι αυτοί καλλιεργούσαν καλλιέργειες εντός των χωρίων των χωριών όπου ζούσαν ,πλήρωναν εκεί το ένα δέκατο των φόρων τους. Οι γάμοι και άλλοι απρόβλεπτοι φόροι καταβάλλονταν στον Διοικητή του κάστρου. Αφού γράφτηκε με αυτόν τον τρόπο στα παλιά αρχεία γράφτηκε με τον ίδιο τρόπο και στα νέα αρχεία.

Mehmi Yahya an Karye-i Astoria= ………………..από το χωριό Αστόρια[2].

Gebran-i der karye-i mezbure = Γκεμπράν (χριστιανοί, απαξιωματική ονομασία δηλ. γουρουνόβουρτσες που καθαρίζουν τις ακαθαρσίες) του χωριού που αναφέρθηκε: Φιλκο Πανο, Μιλο Δημητρη, Γιουβαν Γκραδαν, Καλτο Δημητρη Νικα Γραδαν, Νταγκρι Ποπ,/ Φιλκο Δουκα, / Γιανκο Καβασιλα, Μποϊκο Γραδαν, Δούκα Γκιν από το χωριό Σονίστα[3], ……… του κάστρου/ Γκορίτσα, Γιοβαν Νικολα, Νικολα Γκρουϊκο, Πετρη Λαζαρη, Πουλο Μιλκο/. Μαλτσο Δημητρη , Ξυλουργός , Γκραδαν Δημητρη, Φιλκο Γιανκο, Νικολα Γιανκο, Γιανκο Δουκα, / Πινο Γιοβαν, Δημητρη Γιαντσο/ Αγκατιν Μιχαλιν , Τσικο Μιτσο από το χωριό του Ντρενοβα[4],……………. Δημητρη Ρουϊκο από το χωριό Ντρενόβα …….. του ένδοξου Σουλτάνου Μεχμέτ Χάν, Ο Στάϊκος Κονο από το χωριό Ντρενοβα , Νικο Ποπ, από το χωριό/ Μιραλί/.

Neferen= ΄Ατομα Gebran 26 = Γουρουνόβουρτσες 26 = (χριστιανοί)

Varak 73a /Mucerredan-i muselleman-i mezkurin= σελίδα 73α / άγαμοι Μουσελεμάν (= ειδικοί φρουροί) όπως αναφέρθηκαν / Νοβακ Μιλο νέος, Γκραδαν Ιβάν νέος, Νοβακ Γκραδαν νέος, Μιλτσο Νικα νέος, / Μαλτσο Νικολα νέος, Νοβακ Κοϊο νέος, Μητσο Μιχαλ νέος /.

Neferen/ Mucerredan 7= Άτομα ΄Αγαμοι 7

---

[1] Βλ. L. Kayapinar , “Kucuk Sozluk” σημειώσεων σελ. 6 Απογραφή του πληθυσμού και του κτηματολογίου της Άγκυρας.

[2] Αστόρια χωριό της Κορυτσάς δεν ευρίσκεται στην περιοχή ίσως ήταν τότε κάποιος κοντινός οικισμός.

[3] Πρόκειται για το χωριό Σινίτσα νότια ανατολικά της Κορυτσάς.

[4] Χωριό βορειανατολικά της Κορυτσάς.

---

Επίλογος

Δρ. Μπάμπουλλας Θεμιστοκλής

Το τεκμήριο του 1613 για το Kale-i Gorica, δηλαδή για το Κάστρο της Κορυτσάς, έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή συμπληρώνει τις προηγούμενες δημοσιεύσεις οθωμανικών απογραφών που αφορούν τον ίδιο ιστορικό χώρο. Δεν πρόκειται για ένα απομονωμένο έγγραφο, αλλά για έναν ακόμη κρίκο σε μια αλυσίδα πηγών που επιτρέπουν τη σταδιακή προσέγγιση της Κορυτσάς κατά την οθωμανική περίοδο.

Μέσα από το έγγραφο διακρίνεται ο ρόλος του κάστρου ως σημείου διοικητικής, στρατιωτικής και τοπικής αναφοράς. Η αναφορά στους ειδικούς φρουρούς, στους χριστιανούς που καταγράφονται με τον απαξιωτικό οθωμανικό χαρακτηρισμό Γκεμπράν, καθώς και σε πρόσωπα και οικισμούς της περιοχής, δείχνει ότι η ιστορία της Κορυτσάς δεν μπορεί να μελετηθεί μόνο ως ιστορία μιας πόλης, αλλά και ως ιστορία ενός ευρύτερου χώρου που συνδεόταν με το κάστρο της.

Η αξία τέτοιων απογραφών είναι ότι φέρνουν στην επιφάνεια ονόματα, τοπωνύμια, διοικητικές σχέσεις και υποχρεώσεις που διαφορετικά θα έμεναν άγνωστα. Ακόμη και όταν το κείμενο είναι αποσπασματικό ή δύσκολο στην ανάγνωση, διατηρεί τη σημασία του ως ιστορική μαρτυρία. Η Κορυτσά του 1613 παρουσιάζεται εδώ μέσα από τη γλώσσα της οθωμανικής διοίκησης, αλλά πίσω από αυτήν τη γλώσσα διακρίνονται άνθρωποι, κοινότητες και οικισμοί.

Η δημοσίευση του παρόντος υλικού, σε συνέχεια των προηγούμενων απογραφών, συμβάλλει στην τεκμηριωμένη μελέτη της τοπικής ιστορίας. Η ιστορική μνήμη χρειάζεται τέτοιες πηγές, διότι μόνο μέσα από την προσεκτική ανάγνωση των τεκμηρίων μπορεί να οικοδομηθεί μια πιο σταθερή και ακριβής εικόνα για το παρελθόν της Κορυτσάς και της περιοχής της.

...............................

 Hyrje

Dr. Bambulla Themistokli

Botimi i këtij dokumenti osman të vitit 1613 përbën vazhdim të përpjekjes për paraqitjen e materialit arkivor që lidhet me historinë e Korçës gjatë periudhës osmane. Pas botimeve të mëparshme që kishin të bënin me Kalanë e Korçës, e cila në burimet osmane shfaqet si Kale-i Gorica, ky dokument i ri vjen të shtohet si një dëshmi tjetër për rëndësinë administrative dhe ushtarake të qytetit.

Teksti që vijon paraqitet nga Atë Eleftherios Karakitsios, protopresviter, profesor dhe doktor i Universitetit Aristoteli të Selanikut. Kontributi i tij është i veçantë, sepse nxjerr në dritë të dhëna nga regjistrime osmane, të cilat na lejojnë ta shohim Korçën jo vetëm përmes rrëfimeve të mëvonshme, por edhe përmes vetë dokumenteve administrative të kohës.

Në këtë dokument bëhet fjalë për Kalanë e Goricës, domethënë të Korçës, dhe për grupe njerëzish që lidheshin me mbrojtjen, mirëmbajtjen dhe nevojat e fortesës. Njëkohësisht përmenden të krishterë të zonës, persona dhe vendbanime fqinje, të dhëna që ndihmojnë për një kuptim më të mirë të hapësirës historike të Korçës në fillim të shekullit XVII.

Botimi bëhet mbi bazën e tekstit origjinal dhe të punës së Dr. Eleftherios Karakitsios, Protopresviter. Trupi kryesor i dokumentit paraqitet pa ndryshim, në mënyrë që lexuesi të ketë përpara materialin ashtu siç është dorëzuar dhe të mund ta vlerësojë brenda kuadrit të regjistrimeve të mëparshme që janë paraqitur tashmë.

---

REGJISTRIM OSMAN I KALASË

(KALE – I GORICA) = E GORICËS (KORÇËS) I VITIT 1613

Paraqet: Atë Eleftherios Karakitsios, protopresviter-profesor Dr. i Universitetit Aristotelian të Selanikut

K(UYD) Κ(ADIM) 52 Varak 72b poz 84 Hicri 1022{1613 – I . Ahmet(1603-1617) Donemi = Katalog i Vjetërsisë1 i vitit 1613, faqe 72b, pozicioni 77, Periudha e Ahmedit I, 1603-1617.

«Cemat -i Muselleman-i Muslimananve Gebran-i Kale-i Gorica mezkurun ………..dani kayd olundu». = Komuniteti i rojeve të veçanta Muselleman të të krishterëve, Gebran, domethënë “furça derri që pastrojnë papastërtitë”, siç i quanin ata në mënyrë përçmuese, të cilët janë përgjegjës për mbrojtjen e fortesës së Korçës. Ata ishin përgjegjës për përcaktimin dhe përmbushjen e çdo lloj riparimi dhe nevoje të kalasë. Në këmbim të këtyre shërbimeve, përjashtoheshin nga taksa ispence, domethënë taksa e konsumimit të mishit të derrit, dhe nga taksa të tjera nënshtrimi. Nëse këta shërbyes kultivonin toka brenda fshatrave ku banonin, paguanin atje një të dhjetën e taksave të tyre. Taksat e martesave dhe taksa të tjera të paparashikuara i paguheshin komandantit të kalasë. Pasi u shkrua në këtë mënyrë në regjistrat e vjetër, u shkrua në të njëjtën mënyrë edhe në regjistrat e rinj.

Mehmi Yahya an Karye-i Astoria = ……………….. nga fshati Astoria2.

Gebran-i der karye-i mezbure = Gebran, të krishterë, emërtim përçmues, domethënë “furça derri që pastrojnë papastërtitë”, të fshatit që u përmend:

Filko Pano, Milo Dhimitri, Juvan Gradan, Kalto Dhimitri, Nika Gradan, Ntagri Pop, / Filko Duka, / Janko Kavasila, Bojko Gradan, Duka Gkin nga fshati Sonista3, ……… i kalasë / Gorica, Jovan Nikola, Nikola Gruiko, Petri Lazari, Pulo Milko /. Malco Dhimitri, marangoz, Gradan Dhimitri, Filko Janko, Nikola Janko, Janko Duka, / Pino Jovan, Dhimitri Janco / Angatin Mihalin, Ciko Mico nga fshati i Drenovës4, ……………. Dhimitri Ruiko nga fshati Drenovë …….. i Sulltan Mehmet Hanit të lavdishëm, Staikos Kono nga fshati Drenovë, Niko Pop, nga fshati / Mirali /.

Neferen = Persona. Gebran 26 = “Furça derri” 26 = të krishterë.

Varak 73a / Mucerredan-i muselleman-i mezkurin = faqe 73a / beqarë Muselleman, domethënë roje të veçanta, siç u përmendën / Novak Milo i ri, Gradan Ivan i ri, Novak Gradan i ri, Milco Nika i ri, / Malco Nikola i ri, Novak Kojo i ri, Mico Mihal i ri /.

Neferen / Mucerredan 7 = Persona beqarë 7.

---

1 Shih L. Kayapinar, “Kucuk Sozluk”, shënime, f. 6, Regjistrimi i popullsisë dhe i kadastrës së Ankarasë.

2 Astoria, fshat i Korçës, nuk gjendet në zonë; ndoshta atëherë ishte ndonjë vendbanim i afërt.

3 Bëhet fjalë për fshatin Sinicë, në juglindje të Korçës.

4 Fshat në verilindje të Korçës.

---

Epilog

Dr. Bambulla Themistokli

Dokumenti i vitit 1613 për Kale-i Gorica, domethënë për Kalanë e Korçës, ka rëndësi të veçantë, sepse plotëson botimet e mëparshme të regjistrimeve osmane që lidhen me të njëjtën hapësirë historike. Nuk bëhet fjalë për një dokument të izoluar, por për një hallkë tjetër në një zinxhir burimesh që mundësojnë afrimin gradual me historinë e Korçës gjatë periudhës osmane.

Përmes dokumentit dallohet roli i kalasë si pikë administrative, ushtarake dhe vendore referimi. Përmendja e rojeve të veçanta, e të krishterëve që regjistrohen me emërtimin përçmues osman Gebran, si dhe e personave dhe vendbanimeve të zonës, tregon se historia e Korçës nuk mund të studiohet vetëm si histori e një qyteti, por edhe si histori e një hapësire më të gjerë që lidhej me kalanë e saj.

Vlera e regjistrimeve të tilla qëndron në faktin se ato nxjerrin në sipërfaqe emra, toponime, marrëdhënie administrative dhe detyrime që përndryshe do të mbeteshin të panjohura. Edhe kur teksti është fragmentar ose i vështirë për t’u lexuar, ai ruan rëndësinë e tij si dëshmi historike. Korça e vitit 1613 paraqitet këtu përmes gjuhës së administratës osmane, por pas kësaj gjuhe dallohen njerëz, komunitete dhe vendbanime.

Botimi i këtij materiali, në vazhdim të regjistrimeve të mëparshme, ndihmon në studimin e dokumentuar të historisë vendore. Kujtesa historike ka nevojë për burime të tilla, sepse vetëm përmes leximit të kujdesshëm të dokumenteve mund të ndërtohet një pamje më e qëndrueshme dhe më e saktë për të kaluarën e Korçës dhe të zonës së saj.

https://www.myrofyllo-merokovo.gr