 |
| Η Μπομποστίτσα το 1940, Φωτογραφία Αρχείο Δρ.Μπάμπουλλας Θ- Boboshtica në vitin 1940 Foto Arkivi Dr. Th Bambulla |
|
ΠΕΛΑΣΓΟΣ
ΚΟΡΥΤΣΑΣ | ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ Η ΜΠΟΜΠΟΣΤΙΤΣΑ ΚΟΡΥΤΣΑΣ ΣΤΙΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΕΣ ΑΠΟΓΡΑΦΕΣ ΤΟΥ
16ου ΑΙΩΝΑ Τα κατάστιχα των
ετών 1519, 1530 και 1570 Παρουσίαση απογραφικών τεκμηρίων: π.
Ελευθέριος Καρακίτσιος, πρωτ/ρος–καθηγητής, Δρ. Θ.–ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η Μπομποστίτσα, ένας από τους ιστορικούς οικισμούς του άμεσου
περιβάλλοντος της Κορυτσάς, εμφανίζεται στα οθωμανικά απογραφικά κατάστιχα
του 16ου αιώνα ως μια συγκροτημένη χριστιανική κοινότητα με σαφή διοικητική
και φορολογική υπόσταση. Τα τρία τεκμήρια που δημοσιεύονται εδώ —των ετών
1519, 1530 και 1570— επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε το χωριό σε μια χρονική
διαδρομή μεγαλύτερη του μισού αιώνα. Η ίδια η γενική παρατήρηση που συνοδεύει
το υλικό παραπέμπει στις αντίστοιχες εργασίες για το κάστρο Κορυτσάς των ετών
1512, 1529 και 1613, υπογραμμίζοντας ότι η ιστορία της Μπομποστίτσας δεν
μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από την ιστορική εξέλιξη της πόλεως και της
ευρύτερης περιοχής της Κορυτσάς. Οι οθωμανικές απογραφές αυτού του τύπου δεν αποτελούν αφηγηματικές
ιστορικές πηγές, αλλά διοικητικά και φορολογικά κατάστιχα. Ακριβώς γι’ αυτόν
τον λόγο έχουν ιδιαίτερη αξία: καταγράφουν νοικοκυριά, αγάμους, χήρες,
οικογενειακά αγροκτήματα, φορολογούμενα προϊόντα, παραγωγικές δραστηριότητες
και συνολικά φορολογικά έσοδα. Παράλληλα, διασώζουν προσωπικά ονόματα και
πατρωνυμικές αναφορές, μέσα από τις οποίες μπορούμε να προσεγγίσουμε την
κοινωνική σύνθεση και την ονοματολογία της κοινότητας. Τα αριθμητικά στοιχεία
πρέπει, βεβαίως, να διαβάζονται ως φορολογικές εγγραφές και όχι να
ταυτίζονται μηχανικά με μια σύγχρονη πλήρη απογραφή πληθυσμού. Η χρονολογική παράθεση αναδεικνύει ορισμένες βασικές μεταβολές. Το 1519
καταγράφονται 15 εστίες ή νοικοκυριά, τέσσερις άγαμοι και μία χήρα, με
προκαθορισμένη φοροπρόσοδο 1.770 άσπρων. Το 1530 οι εστίες ανέρχονται σε 16
και οι άγαμοι σε επτά, ενώ το συνολικό φορολογικό ποσό φθάνει τα 3.049 άσπρα.
Το 1570 καταγράφονται 20 νοικοκυριά, 15 άγαμοι και τέσσερα οικογενειακά
αγροκτήματα, με συνολικό ποσό 5.700 άσπρων. Η σύγκριση μαρτυρεί διεύρυνση των
καταγεγραμμένων φορολογικών μονάδων και αύξηση της φορολογικής προσόδου·
ωστόσο, για την ερμηνεία αυτής της εξέλιξης πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο
η παραγωγή κάθε περιόδου όσο και η διαφορετική έκταση ή λεπτομέρεια της
καταγραφής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διοικητική διατύπωση των
καταστίχων. Στις εγγραφές του 1519 και του 1530 η Ποπτσίστα αναφέρεται ως
υπαγόμενη στο Βουλκασίν, ενώ το 1570 καταγράφεται ρητώς ως χωριό που ανήκει
στην Κορυτσά. Η μεταβολή αυτή στη διατύπωση της υπαγωγής αποτελεί σημαντικό
στοιχείο για τη διοικητική ιστορία της περιοχής, χωρίς να αρκεί από μόνη της
για την ανασύσταση όλων των ενδιάμεσων διοικητικών μεταβολών. Ταυτόχρονα, οι
φόροι σε σιτάρι, σίκαλη, κριθάρι, βρώμη, αγριοβρώμη, βίκο, μούστο, κουκούλια,
κυψέλες, σανό, κηπευτικά, χοίρους, λινάρι, κάνναβη και μήλα, καθώς και η
μνεία νερόμυλου, συνθέτουν την εικόνα μιας δραστήριας και πολυσχιδούς
αγροτικής οικονομίας. Εξίσου εύγλωττη είναι η ονοματολογία. Στις καταγραφές απαντούν
επανειλημμένα χριστιανικά βαπτιστικά ονόματα σε ελληνικές μορφές ή λαϊκές
παραλλαγές τους, όπως Ανδρέας, Αλέξιος, Αθανάσιος ή Νάσιος, Γεώργιος ή
Γκέργκης, Δημήτριος ή Μήτρος, Μιχαήλ ή Μίχος και Νικόλαος ή Νίκος. Τα επίθετα
διακρίνονται σε περιορισμένο βαθμό, γεγονός που εξηγεί τη συχνή χρήση του
πατρωνύμου. Η μορφή του τοπωνυμίου Ποπτσίστα ή Πόπστιτσα συνδέεται, στις
παρατηρήσεις του παρουσιαστή, με τη σημασία «παπαδοχώρι», ενώ η αναφορά ότι
παλαιότερα υπήρχαν δώδεκα ναοί, δύο μονές και άλλα παρεκκλήσια παραπέμπει
στην ισχυρή εκκλησιαστική μνήμη του τόπου· που συνδέεται κυρίως με πηγές του
19ου αιώνα. Για λόγους ιστορικής πιστότητας, τα τρία τεκμήρια που ακολουθούν
τοποθετήθηκαν σε χρονολογική σειρά, αλλά το κυρίως κείμενό τους διατηρείται
ακέραιο: δεν αφαιρέθηκε ούτε αντικαταστάθηκε καμία λέξη, αριθμός, ερμηνεία ή
ονοματολογική απόδοση. Διατηρούνται επίσης η ορθογραφία, η μεταγραφή των
οθωμανικών όρων και η στίξη του παρουσιαζόμενου υλικού. Η εισαγωγή και ο
επίλογος αποτελούν διακριτό συνθετικό και εκδοτικό πλαίσιο για τη δημοσίευση
στον «Πελασγό Κορυτσάς». 1. Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 1519
¨Εγγρ.1 ΑΠΟΓΡΑΦΗ
ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΜΠΟΜΠΟΣΤΙΤΣΑΣ ΚΟΡΥΤΣΑΣ ΕΤΟΥΣ
1519. Τ(apu) T(ahrir)70 Varak 256 POPCISTE = Πράξις απογραφής
εγγράφου έτους 1519 Σελίς 256 του χωρίου Ποπτσίστε (Ποποστίτσα ) Κορυτσάς . Timar-I Hizir veled- Evrenos Mutassarif olub eser = Τιμάριον του Χιζίρ
γιού του Εβρενός διοικητού που εκστρατεύει . Karye – I Popciste Tabi –Vilkasin = Χωριό Ποπτσίστα ανήκει στο Βουλκασίν . Hane 15 = Εστίαι, οικογένειαι, νοικοκυριά 15. Mucerred 4 =
Άγαμοι 4 Bive 1 = Χήρα 1 Hasil 1770 =
Φοροπρόσοδος 1770 (΄Ασπρα ) που προκαθορίζονται να εισπραχθούν από το
τιμάριον έχει δεν έχει την
παραγωγή από τούς φορολογούμενους. 2. Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 1530
Έγγρ. 2 ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ
ΜΠΟΜΠΟΣΤΙΤΣΑΣ ΚΟΡΥΤΣΑΣ ΕΤΟΥΣ 1530. T(apu) T(ahrir) 433 varak 260= Πράξις απογραφής έτους 1530 σελίς 260. Timar –i Hasan bin ishak maa hassa –i Mustafa Kasim ber vech- i cem = Τμάριον του Χασάν υιού του Ισχάκ μαζί με την
περιουσία του Μουσταφά Κασίμ εν συνόλω. Karye – i Popsicte tabi – i Vilkasin =Χωριό της
Ποπτσίστα ανήκει στο Βουλκασίν. Neso Andriya ,Cumel Andriya, Islavko Niko, Foto Mihayil, Andriya Foto, Nikola Andriya, Dimo Gon = Νασιο Αντρίγιας (Ανδρέας) , Τζουμέλ(ης, ος, ακης, ιδης, ας)
,Ο Σλαύκος Νικος , Φώτος Μιχαήλ , Αντρίγιας Φώτου,Νικόλας Αντρίγια,
Δήμος Γκιών( ης, ος, ακης ,ίδης , ας). Varak 261 = σελίς 261. Gergi Melo, Andriya Niko, Tot Melo, Gin Istemad , Aleko Gin, Todor Gin, Bosko Nikola, File Gon, Liko Nikola, = Γκέργκη
Μέλιος , Αντρίγιας
Νίκου,Τότ(ης, ας, ος,) Μέλιου, Γκίν
(νης ,ος,ας, ακης ιδης) , Αλέκος Γκίν (….),Τοντόρ (Θόδωρος) Γκίν(….),Μπόσκος
Νικόλας, Φίλος Γκιών(…),Λίκος Νικόλας. Mucerreddan- i Mezkuran
= Άγαμοι που προαναφέρθησαν : Μihayil Nikola, Andryia Gon, Boyko Melo, Sino Pinzce, Todor Pince, Rayko Melo, Gergi Tot, = Μιχαήλ Νικόλα, Αντρίγιας Γκιώνης, Μπόϊκος
Μέλιος, Σίνος Πίντζης, Θόδωρος
Πίντζης, Ράϊκος Μέλος , Γκέργκης<
Γιώργης< Τότης. EL MAHSUL =
Από εισοδήματα Ispence = (Φορολογία αχρήστων
τιποτένιων..)Χριστιανών. Hane 16 =
Εστίαι, οικογένειες ,νοικοκυριά 16. Mucerredan 7 – 175 = Άγαμοι 7 -175 Bive = Χήρες (γυναίκες). Gendum keyl 92 Baha 238 = Σιτάρι κοιλά 92 αξία 238 (άσπρα). Cavdar keyl 40 baha
= Σίκαλη κοιλά 40 αξία 180
( # ). Cev keyl 28 baha 108
= Κριθή κοιλά 28 αξία 108
( # ). Alef keyl 12 baha 42 = Βρώμη κοιλά 12αξία 42
( # ). Kaplutca keyl 28 baha 126
= Αγριοβρώμη κοιλα 28 αξία 126
( #
). Burcak keyl 6 baha 33 = Βίκος κοιλά 6 αξία 33 αξία
( # ). Sire Medre maa Vilkasin Radde 200 baha 1400=Μούστος Μεντρέ μαζί με το διάταγμα του Βουλκασίν
200 αξίας 1400 (άσπρα). Osr-i gugul
80 = Δεκάτη
(φορολογία) κουκουλιών 80. (# ). Asiyab bab 1 Fi 30 = Μύλος θύρα 1 τιμή 30 (# ). Osr –i kuvare
28 =Δεκάτη των
κυψελών 28 ( # ). Osr – i Gah 17 = Δεκάτη σανού 17 ( # ) Bidat –i hanazir
6 = Νεωτερικός φόρος
χοίρων 6 ( # ) Resm –i bostan 6 =Φόρος λαχανόκηπων 6 ( # ) Niyabet ve resm- i arusi maa destbani 180 = Φὀρος εγκλημάτων και φόρος γάμου και φόρος προστασίας της περιουσίας των
γενικά των χωραφιών 180 (άσπρα ). VEKUN 3049 = ΣΥΝΟΛΟΝ
3049 (άσπρα) . MINHA = Από
αυτά : Hise –Hasan Bin Isx-hakel mezbur 2370 =
Μερίδιο του Χασάν υιού του Ισχάκ του προαναφερόμενου 2370. Hise – nakdi
679 = Μερίδιο σε
μετρητά 679 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ Ονοματοθεσία
Μπομποστίτσας του έτους 1530 . Ανδρέας 6, Αλέξανδρος< Αλέκος < Λέκος <Λέκας
2, Αθανάσιος < Νάσιος < Νάκος 2 , Γκιώνης 3, Γεώργιος< Γιώργος<
Γάκης < Γώγος <Γκέργκης 1 , Γκίννης 3, Θεόδωρος< Θόδωρος (ας), 3,
Μιχαήλ < Μιχάλης < Μίχος 2, Μηλτιάδης < Μέλιος < Μήλος 1 ,
Νικόλαος < Νικόλας < Νάκος < Νίκος 7, Παναγιώτης < Τότης 1 , Σταμάτιος < Σταμάτης 1
,Στασινός 1, Φώτιος < Φώτος 3 , Τριαντάφυλλος < Φύλλος 1 , Επίθετα . Διακρίνονται
ελάχιστα επίθετα : Τζουμέλ( ης, ος, ας, ιδης, ακης, ) , Σλάβκος, Μπόσκος, Μπόϊκος , Πίντζης, . 3. Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ 1570
Εγγρ.3 ΑΠΟΓΡΑΦΗ
ΟΘΩΜΑΝΙΚΉ ΜΠΟΜΠΟΣΤΙΤΣΑΣ ΚΟΡΥΤΣΑΣ
ΕΤΟΥΣ 1570 T(apu) T(ahrir) K(uyd-i) K(adim) 52 varak 73b = Πράξις απογραφής καταλόγου αρχαιότητος
Οθωμανικού Αρχείου έτους 1570 σελ.73β. 152-Karye –i POPCISTE tabi – i GORICE = 152 Χωριό (Πόπτσιστα) Μπομποστίτσα ανήκει στην Κορυτσά . Niko Foto, Foto Neso, Alekso Nikola, Gin Nikola, Kolo Gin, Velko Marko, Antriya Neso,=Νίκος Φώτου ,Φώτος Νάσιου, Αλέξιος Νικόλα,
Γκίννης Νικόλα, Κολιός Γκίνη, Βέλκος
Μάρκου, Αντρίγιας Νάσιου . Andriya Nikola, Penteko Mitro, Gergi Mitro, Neso Gon, Nikola Gergi, Dimino Nikita, Neso Gergi,= Αντρίγια Νικόλα, Πεντέκος Μήτρου ,Γκέργκη Μήτρου, Νάσιος
Γκιώνη ,Νικόλας Γκέργκη, Δημίνος Νικήτα, Νάσιος Γκέργκη. Neso Boyko, Rayko Mila ,Miho Neso, Αsanas Neso, Rayko Antryia,Neso Simno Mukerrend, Neso Antryia Mukerrend = Νάσιος Μπόϊκο ,Ράϊκο Μίλας , Μιχος Νάσιου,
Ασανας Νάσιου , Ράϊκο Αντρίγια, Νάσιος Σίμνου ( Θύμνιου;) άγαμος, Νάσιος
Αντρίγια άγαμος. Bosko Rayko mukerrend ,Maleko Nikita mukerrend, Mile Neso mukerrend, Gergi Neso mukerrend, Miho Tima mukerrend, Miho Tima diger mukerrend, Kolo Muzaki mukerrend, = Μπόσκος Ράϊκου άγαμος, Μαλέκος Νικήτα
άγαμος, Μίλας Νάσιου άγαμος, Γκέργκης Νάσιου άγαμος, Μίχος Τίμας άγαμος,
Μίχος Τίμας άλλος άγαμος, Κολιός Μουζάκη
άγαμος. Gergi Timno mukerrend , Dimitri Niko mukerrend, File Antryia mukerrend, Marko Hren mukerrend, Gkin Kolo mukerrend , Kolo Niko mukerrend, Neso Antriya mukerrend, = Γκέργκη Θύμνιου άγαμος, Δημήτρης Νίκου άγαμος, Φύλλος
Αντρίγια άγαμος, Μάρκος Χρόνη άγαμος,
Γκίνης Κολιού άγαμος, Κολιός Νίκου άγαμος , Νάσιος Αντρίγια άγαμος. Bastina –i Islavko der ved –i ahali –i karye = Οικογενειακό
αγρόκτημα του Σλαύκου στην κατοχή των κατοίκων του χωριού. Bastina -i Antriya der yed- i ahali –i karye: Οικογενειακό
αγρόκτημα του Ανδρέα στην κατοχή των κατοίκων του χωριού. Bastina – I Niko der yed – I ahali -i karye : Οικογενειακό αγρόκτημα του Νίκου στην κατοχή
των κατοίκων του χωριού. Bastina – I Muzaki der yeds –i ahali –i Karye : Οικογενειακό
αγρόκτημα του Μουζάκη στην κατοχή των κατοίκων του χωριού. Varak 74a
= Σελίς 74 α El Mahlul – i Karye – i mazbure = Εκ των
εισοδημάτων του προαναφερόμενου ( Μπομποστίτσας ) χωριού. Ispence = Ισπένσα φορολογία καταναλώσεως χοιρινού κρέατος
στους χριστιανούς ( ονομασία των χριστιανών = αχρήστων, τιποτένιων κτλ ) . Hane 20 Baha
500= Εστίαι, νοικοκυριά 20 αξία 500 (
άσπρα) φόρος. Mukerrend 15 baha
375 =Άγαμοι 15 αξία 375 ( #
).φόρος Bastina 4 baha 100 =Οικογενειακά αγροκτήματα 4 αξία 100(άσπρα). Hinta keyl 150 baha 1200 =Σιτάρι κοιλά 150 αξίας (φορολογίας) 1200. Cavdar keyl 50 baha 250 =Σίκαλη κοιλά 50 αξία φορολογίας 250
(άσπρα) Cev keyl 100 Baha 500 =Κριθή κοιλά 100
αξία φορολογίας 500 (άσπρα) Alef keyl 30 baha 125 = Βρώμη κοιλά 30 αξία φορολογίας 125
(άσπρα). Kapluca keyl 30 baha 150 =
Αγριοβρώμη κοιλά 30 αξία φορολογίας 150. Burcak keyl 70 baha 560 =Βίκος κοιλά 70 αξία φορολογίας 560 (
άσπρα). Sire Medre 125
baha
1.000 =Μούστος μέτρα 125 αξία
φορολογίας 1000 Osr - i gugul 100
= Φόρος δεκάτης κουκουλιών 100 (άσπρα). Asiyab-bab1 resm 30 = Νερόμυλος τεμάχιο
1 φόρος 30 (άσπρα). Osr – i kuvare 80
=Δεκάτη των κυψελών φόρος 80 (άσπρα). Mahcul – i san 50 =
Εισόδημα του σανού φόρος 50 (άσπρα) Resm – i Bostan 50 = Φόρος κηπευτικών 50 (άσπρα) Bidat- i hanazir maa bozik
250= Νεωτερικός φόρος χοίρων μαζί με Χριστουγεννιάτικα φόρος 250 (άσπρα). Niyabet ve resm – i arusi maa desbani ve tapu- i zemin 300 = φόρος
εγκληματιών και φόρος γάμων μαζί με τον φόρον προστασίας χωραφιών και φόρου
κτηματολογίου 300 (άσπρα). Resm – i kettan ve kendir 50
=Φόρος λιναριού και καννάβεως 50 (#). Osr – i Giyah 20
= Φόρος χορτονομής 20 (άσπρα). Resm – i sib 10
=φόρος των μήλων 10 (άσπρα). Yekun 5.700 = Σύνολον 5.700 (άσπρα). ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Στο χωριό
Μπομποστίτσα το έτος 1570 έχουμε
βαπτιστικά όλα χριστιανικά Ελληνικά: Αλέξιος 1, Ανδρέας 6,
Αθανάσιος < Νάσιος 12 ,Γκίνης 3,
Γεώργιος < Γιώργος < Γιώργης < Γκέργκης 5 , Γκιώνης 1, Δημήτριος
< Μήτρος 3 , Ευθύμιος < Θύμνιος 2, Θεόδωρος < Θόδωρος <3 , Μάρκος
2, Μηλτιάδης < Μήλας 2, Μιχαήλ <
Μίχος 2, Νικόλαος< Νικόλας < Νίκος 11, Νικήτας 2, Πολυχρόνης <
Χρόνης 1, Τριαντάφυλλος < Φύλλος < Φύλος 1 , Φώτιος < Φώτος 2. 2 Επίθετα : Διακρίνονται ελάχιστα
επίθετα π.χ. Βέλκος, Πεντέκος, Δημηνιός, Μπόσκος, Μαλέκιος, Μουζάκης. 3. Ονομασία:
Είναι σλαβική Πόπστιτσα και σημαίνει παπαδοχώρι. Παραφράσθηκε σε Μπομποστίτσα
και στην Αλβανική Μπομποστίτσε μέχρι σήμερα. Παλαιότερον είχε δώδεκα Ναούς
(Μοναστήρια δύο και τα υπόλοιπα ναοί και
παρεκκλήσια) . ΓΕΝΙΚΕΣ
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΩΜΗΣ ΜΠΟΜΠΟΣΤΙΤΣΑΣ
ΤΩΝ ΕΤΩΝ . 1519, 1530 , 1570 . Παραπέμπουμε
τον αναγνώστη στην δημοσίευση των
εργασιών για το κάστρο Κορυτσάς των
ετών 1512 , 1529, 1613,
όπου γίνονται οι λεπτομερείς
παρατηρήσεις γενικά στον ίδιο χώρο αφού η Μπομποστίτσα είναι κολλητή
γεωγραφικά στην πόλι της Κορυτσάς. ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Η συνδυαστική ανάγνωση των τριών απογραφών προσφέρει μια σπάνια
διαχρονική εικόνα της Μπομποστίτσας κατά τον 16ο αιώνα. Μέσα από σύντομες
διοικητικές εγγραφές αναδύεται μια μικρή, αλλά σαφώς οργανωμένη χριστιανική
κοινότητα, ενταγμένη στο φορολογικό και διοικητικό δίκτυο της περιοχής της
Κορυτσάς. Οι άνθρωποι του χωριού δεν εμφανίζονται ως ανώνυμο σύνολο:
καταγράφονται με τα βαπτιστικά και τα πατρωνύμιά τους, με την οικογενειακή
τους κατάσταση, με τα αγροκτήματα και με τις οικονομικές υποχρεώσεις τους. Από το 1519 έως το 1570 παρατηρείται αύξηση των καταγεγραμμένων
νοικοκυριών από 15 σε 20, των αγάμων από τέσσερις σε 15 και της συνολικής
φορολογικής προσόδου από 1.770 σε 5.700 άσπρα. Οι αριθμοί αυτοί δεν αρκούν
για να υπολογιστεί με ακρίβεια ο συνολικός πληθυσμός ούτε αποδεικνύουν από
μόνοι τους μια γραμμική δημογραφική εξέλιξη. Δείχνουν, όμως, ότι μέσα σε
πέντε δεκαετίες διευρύνεται αισθητά η φορολογικά καταγεγραμμένη βάση της
κοινότητας, ενώ το κατάστιχο του 1570 προσφέρει σαφώς πλουσιότερη εικόνα των
περιουσιακών και παραγωγικών κατηγοριών. Η οικονομική φυσιογνωμία του χωριού στηριζόταν σε ποικίλες καλλιέργειες
και δραστηριότητες. Τα δημητριακά αποτελούν σταθερό πυρήνα της παραγωγής,
αλλά δίπλα τους εμφανίζονται ο μούστος, η σηροτροφία, η μελισσοκομία, τα
κηπευτικά, η χοιροτροφία, το λινάρι, η κάνναβη, τα μήλα, ο σανός και ο
νερόμυλος. Η ποικιλία αυτή φανερώνει ότι η Μπομποστίτσα δεν ήταν ένας
μονοκαλλιεργητικός οικισμός, αλλά μια κοινότητα που αξιοποιούσε διαφορετικούς
τοπικούς πόρους και συμμετείχε με πολλαπλούς τρόπους στο οικονομικό σύστημα
της εποχής. Τα ονόματα αποτελούν μια δεύτερη, εξίσου σημαντική μαρτυρία. Η επανάληψη
χριστιανικών βαπτιστικών ονομάτων και των λαϊκών μορφών τους δείχνει τη
συνέχεια ενός ονοματολογικού κόσμου που παρέμενε στενά συνδεδεμένος με την
εκκλησιαστική παράδοση. Η περιορισμένη παρουσία σταθερών επιθέτων και η συχνή
χρήση του πατρωνύμου μας φέρνουν πιο κοντά στον τρόπο με τον οποίο
αναγνωρίζονταν τα πρόσωπα μέσα στην κοινότητα. Παράλληλα, οι διαφορετικές
γραφές του τοπωνυμίου και των προσωπικών ονομάτων υπενθυμίζουν ότι η γλώσσα
του οθωμανού καταγραφέα, η προφορική απόδοση και η σημερινή ερμηνεία
μεσολαβούν ανάμεσα στο ιστορικό πρόσωπο και στον σύγχρονο αναγνώστη. Τέλος, η διαδρομή από την υπαγωγή στο Βουλκασίν στις καταγραφές του 1519
και του 1530 έως τη ρητή ένταξη στην Κορυτσά το 1570 επιβεβαιώνει πόσο
απαραίτητο είναι να εξετάζεται η Μπομποστίτσα μαζί με την ιστορία της
Κορυτσάς και της ευρύτερης εκκλησιαστικής και κοινωνικής της περιφέρειας. Η
αναφορά στο «παπαδοχώρι» και στους δώδεκα ναούς δεν πρέπει να απομονωθεί ως
απλή παράδοση, αλλά να αποτελέσει αφετηρία για περαιτέρω έρευνα των ναών, των
μονών, της ενοριακής ζωής και της ιστορικής τοπογραφίας του χωριού. Με τη
δημοσίευση αυτών των καταστίχων ο «Πελασγός Κορυτσάς» συμβάλλει στη διάσωση
της τοπικής ιστορικής μνήμης και προσφέρει πολύτιμο υλικό για τη δημογραφική,
οικονομική, ονοματολογική και εκκλησιαστική ιστορία της περιοχής. Αυτό το
υλικό σύντομα θα εμπλουτιστεί και με άλλα στοιχεία για τους ναούς του χωριού
αλλά και άλλα ιστορικά, πολιτιστικά, εθνογραφικά στοιχεία. *Εισαγωγή και Επίλογο από τον Δρ. Μπ. Θ, https://www.myrofyllo-merokovo.gr |
PELASGOS KORITSAS | pellazgu i korçës DOKUMENTE HISTORIKE BOBOSHTICA
E KORÇËS NË REGJISTRIMET OSMANE TË SHEKULLIT XVI Regjistrat e viteve
1519, 1530 dhe 1570 Paraqitja e dokumenteve të regjistrimit: atë Eleftherios
Karakitsios, protopresviter–profesor, Dr. i Teologjisë – Universiteti
Aristotel i Selanikut (AUTH) HYRJE
Boboshtica, një
prej vendbanimeve historike në rrethinat e afërta të Korçës, shfaqet në
regjistrat osmanë të shekullit XVI si një bashkësi e organizuar e krishterë,
me pozitë të përcaktuar administrative dhe fiskale. Tri dëshmitë që botohen
këtu —të viteve 1519, 1530 dhe 1570— na lejojnë ta ndjekim fshatin përgjatë
një periudhe prej më shumë se gjysmë shekulli. Edhe vërejtja e përgjithshme
që shoqëron materialin i referohet punimeve përkatëse mbi kështjellën e
Korçës të viteve 1512, 1529 dhe 1613, duke nënvizuar se historia e
Boboshticës nuk mund të shqyrtohet e shkëputur nga zhvillimi historik i
qytetit dhe i krahinës më të gjerë të Korçës. Regjistrimet
osmane të këtij lloji nuk janë burime historike rrëfimtare, por regjistra
administrativë dhe fiskalë. Pikërisht për këtë arsye kanë vlerë të veçantë:
shënojnë vatra familjare, beqarë, vejusha, prona familjare bujqësore,
prodhime të tatueshme, veprimtari prodhuese dhe të ardhura të përgjithshme
fiskale. Njëkohësisht ruajnë emra vetjakë dhe shënime patronimike, përmes të
cilave mund t’i afrohemi përbërjes shoqërore dhe emërtesës së bashkësisë. Të
dhënat numerike, natyrisht, duhen lexuar si regjistrime fiskale dhe nuk duhen
barazuar mekanikisht me një regjistrim të plotë bashkëkohor të popullsisë. Paraqitja
kronologjike nxjerr në pah disa ndryshime themelore. Në vitin 1519 shënohen
15 vatra ose familje, katër beqarë dhe një vejushë, me të ardhura fiskale të
paracaktuara prej 1.770 akçesh. Në vitin 1530 vatrat arrijnë në 16 dhe
beqarët në shtatë, ndërsa shuma e përgjithshme fiskale arrin në 3.049 akçe.
Në vitin 1570 shënohen 20 familje, 15 beqarë dhe katër prona familjare
bujqësore, me një shumë të përgjithshme prej 5.700 akçesh. Krahasimi dëshmon
zgjerimin e njësive fiskale të regjistruara dhe rritjen e të ardhurave
fiskale; megjithatë, për interpretimin e këtij zhvillimi duhen marrë parasysh
si prodhimi i çdo periudhe, ashtu edhe shtrirja ose hollësia e ndryshme e
regjistrimit. Interes të veçantë paraqet edhe formulimi
administrativ i regjistrave. Në shënimet e viteve 1519 dhe 1530 Popçishta
përmendet si e varur nga Vilkasini, ndërsa në vitin 1570 regjistrohet
shprehimisht si fshat që i përket Korçës. Ky ndryshim në formulimin e
vartësisë përbën një të dhënë të rëndësishme për historinë administrative të
zonës, pa mjaftuar vetë për rindërtimin e të gjitha ndryshimeve të ndërmjetme
administrative. Njëkohësisht, taksat mbi grurin, thekrën, elbin, tërshërën,
tërshërën e egër, grashinën, mushtin, fshikëzat e mëndafshit, kosheret,
sanën, perimet, derrat, lirin, kërpin dhe mollët, si edhe përmendja e një
mulliri uji, krijojnë pamjen e një ekonomie bujqësore aktive dhe të
shumëllojshme. Po aq kuptimplotë është edhe onomastika. Në
regjistrime përsëriten emra të krishterë pagëzimi, në forma greke ose në
variante të tyre popullore, si Andrea, Aleksi, Athanasi ose Nasi, Gjergj ose
Gergji, Dhimitër ose Mitro, Mihal ose Miho dhe Nikolla ose Niko. Mbiemrat
dallohen në një masë të kufizuar, gjë që shpjegon përdorimin e shpeshtë të
patronimit. Forma e toponimit Popçishta ose Popshtica lidhet, në vërejtjet e
paraqitësit, me kuptimin “fshati i priftit”, ndërsa përmendja se dikur kishte
dymbëdhjetë kisha, dy manastire dhe kapela të tjera, na çon te kujtesa e
fortë kishtare e vendit, e cila lidhet kryesisht me burime të shekullit XIX. Për hir të besnikërisë historike, tri dëshmitë
që vijojnë janë vendosur në rend kronologjik, por përmbajtja e tekstit të
tyre kryesor ruhet e plotë: nuk është lënë jashtë asnjë emër, fjalë, numër
ose interpretim. Në anën burimore ruhet gjithashtu drejtshkrimi dhe
transkriptimi i termave osmanë, në mënyrë që çdo zgjedhje e përkthimit shqip
të mbetet e kontrollueshme. Hyrja dhe përfundimi përbëjnë një kuadër të
dallueshëm sintetik dhe redaktorial për botimin te “Pelasgos/Pellazgu i Korçës”. 1. REGJISTRIMI OSMAN I VITIT
1519
Dok. 1 REGJISTRIMI
OSMAN I BOBOSHTICËS SË KORÇËS, VITI 1519 T(apu)
T(ahrir)70 Varak 256 POPCISTE = Akt
regjistrimi i dokumentit të vitit 1519, fleta 256, për fshatin Popçishtë
(Poposhticë) të Korçës. Timar-I Hizir veled- Evrenos Mutassarif
olub eser = Timari i Hizirit, birit të Evrenosit, administrator që merr pjesë
në fushatë. Karye – I Popciste Tabi –Vilkasin = Fshati Popçishtë është në varësi të
Vilkasinit. Hane 15 = Vatra, familje, shtëpi: 15. Mucerred
4 = Beqarë: 4. Bive
1 = Vejushë: 1. Hasil
1770 = Të ardhura fiskale 1.770
akçe, të paracaktuara për t’u mbledhur nga timari, pavarësisht nëse prodhimi
i tatimpaguesve realizohet apo jo. 2. REGJISTRIMI OSMAN I VITIT
1530
Dok. 2 REGJISTRIMI
OSMAN I BOBOSHTICËS SË KORÇËS, VITI 1530 T(apu) T(ahrir) 433 varak 260= Akt
regjistrimi i vitit 1530, fleta 260. Timar –i Hasan bin ishak maa hassa –i
Mustafa Kasim ber vech- i cem = Timari i Hasanit, birit të Ishakut, së bashku
me pronën e Mustafa Kasimit, në tërësi. Karye – i Popsicte tabi – i Vilkasin =
Fshati Popçishtë është në varësi të Vilkasinit. Neso Andriya ,Cumel Andriya, Islavko Niko,
Foto Mihayil, Andriya Foto, Nikola Andriya, Dimo Gon = Nasi i Andreas, Xhumel
i Andreas, Sllavko i Nikos, Foto i Mihalit, Andrea i Fotos, Nikolla i
Andreas, Dimo i Gjonit. Varak 261 = Fleta 261. Gergi Melo, Andriya Niko, Tot Melo, Gin
Istemad , Aleko Gin, Todor Gin, Bosko Nikola, File Gon, Liko Nikola, = Gjergj
i Melos, Andrea i Nikos, Tod i Melos, Gjin i Istemadit, Aleko i Gjinit, Todor
i Gjinit, Boshko i Nikollës, Filo i Gjonit, Liko i Nikollës. Mucerreddan- i Mezkuran = Beqarët e
lartpërmendur: Μihayil Nikola, Andryia Gon, Boyko Melo,
Sino Pinzce, Todor Pince, Rayko Melo, Gergi Tot, = Mihal i Nikollës, Andrea i
Gjonit, Bojko i Melos, Sino i Pinxhit, Todor i Pinxhit, Rajko i Melos, Gjergj
i Totit. EL MAHSUL
= Nga të ardhurat. Ispence = Ispenxha, detyrim monetar që
vilej nga të krishterët (sipas shpjegimit shoqërues të tekstit: “të pavlerë,
të përçmuar…”). Hane
16 = Vatra, familje, shtëpi:
16. Mucerredan 7 – 175 = Beqarë: 7 – 175 akçe. Bive
= Vejusha (gra). Gendum keyl 92 Baha
238 = Grurë: 92 kile, vlera 238 akçe. Cavdar keyl 40 baha = Thekër: 40 kile,
vlera 180 akçe. Cev
keyl 28 baha 108 = Elb: 28 kile, vlera 108 akçe. Alef keyl 12 baha 42 = Tërshërë: 12 kile,
vlera 42 akçe. Kaplutca keyl 28 baha 126 = Tërshërë e
egër: 28 kile, vlera 126 akçe. Burcak keyl 6 baha 33 = Grashinë (vikë): 6 kile, vlera
33 akçe. Sire Medre
maa Vilkasin Radde 200
baha 1400 = Musht: 200 medre, sipas
urdhëresës së Vilkasinit, me vlerë 1.400 akçe. Osr-i gugul 80 = E dhjeta (tatimi) mbi
fshikëzat e mëndafshit: 80 akçe. Asiyab bab
1 Fi 30 = Mulli: 1 njësi, me vlerë 30 akçe. Osr –i kuvare 28 = E dhjeta mbi kosheret:
28 akçe. Osr – i Gah 17 = E dhjeta e sanës: 17 akçe. Bidat –i hanazir 6 = Taksa e re mbi
derrat: 6 akçe. Resm –i bostan 6 = Taksa e kopshteve me perime: 6 akçe. Niyabet ve resm- i arusi maa destbani 180
= Taksa e shkeljeve penale dhe taksa e martesës, së bashku me taksën e
ruajtjes së pasurisë dhe, në përgjithësi, të arave: 180 akçe. VEKUN 3049 = GJITHSEJ 3.049 akçe. MINHA = Prej tyre: Hise –Hasan Bin
Isx-hakel mezbur 2370 = Pjesa e Hasanit, birit të Ishakut të lartpërmendur:
2.370. Hise – nakdi 679 = Pjesë në të holla: 679. VËREJTJE Onomastika
e Boboshticës në vitin 1530. Andrea
6, Aleksandër < Aleko < Leko < Leka 2, Athanasi < Nasi < Nako
2, Gjon 3, Gjergj < Jorgo < Gaqo < Gogo < Gjergj 1, Gjin 3,
Theodhor < Todor 3, Mihal < Mihali < Miho 2, Miltiadh < Melo <
Milo 1, Nikolla < Nikollë < Nako < Niko 7, Panajot < Toti 1,
Stamat < Stamati 1, Stasino 1, Foti < Foto 3, Triandafil < Filo 1. Mbiemra. Dallohen
vetëm pak mbiemra: Xhumel (Xhumeli, Xhumelos, Xhumelas, Xhumelidhis,
Xhumelakis), Sllavko, Boshko, Bojko, Pinxhi. 3. REGJISTRIMI OSMAN I VITIT
1570
Dok. 3 REGJISTRIMI
OSMAN I BOBOSHTICËS SË KORÇËS, VITI 1570 T(apu) T(ahrir) K(uyd-i) K(adim) 52 varak
73b = Akt regjistrimi nga Defteri i Vjetër i Arkivit Osman, viti 1570, fleta
73b. 152-Karye –i
POPCISTE tabi – i GORICE = 152 – Fshati Popçishtë (Boboshticë) është në
varësi të Korçës. Niko Foto, Foto Neso, Alekso Nikola, Gin
Nikola, Kolo Gin, Velko Marko, Antriya Neso, = Niko i
Fotos, Foto i Nasit, Aleks i Nikollës, Gjin i Nikollës, Koli i Gjinit, Velko
i Markos, Andrea i Nasit. Andriya Nikola, Penteko Mitro, Gergi
Mitro, Neso Gon, Nikola Gergi, Dimino Nikita, Neso Gergi, = Andrea i
Nikollës, Penteko i Mitros, Gjergj i Mitros, Nasi i Gjonit, Nikolla i
Gjergjit, Dimino i Nikitës, Nasi i Gjergjit. Neso Boyko, Rayko Mila ,Miho Neso, Αsanas
Neso, Rayko Antryia,Neso Simno Mukerrend, Neso Antryia Mukerrend = Nasi i
Bojkos, Rajko i Milës, Miho i Nasit, Athanas i Nasit, Rajko i Andreas, Nasi i
Simnos (Thimios?) beqar, Nasi i Andreas beqar. Bosko Rayko mukerrend, Maleko Nikita
mukerrend, Mile Neso mukerrend, Gergi Neso mukerrend, Miho Tima mukerrend,
Miho Tima diger mukerrend, Kolo Muzaki mukerrend, = Boshko i Rajkos, beqar;
Maleko i Nikitës, beqar; Mile i Nasit, beqar; Gjergj i Nasit, beqar; Miho i
Timës, beqar; një tjetër Miho i Timës, beqar; Koli i Muzakës, beqar. Gergi Timno mukerrend, Dimitri Niko
mukerrend, File Antryia mukerrend, Marko Hren mukerrend, Gkin Kolo mukerrend,
Kolo Niko mukerrend, Neso Antriya mukerrend, = Gjergj i Thimios, beqar;
Dhimitër i Nikos, beqar; Filo i Andreas, beqar; Marko i Hronit, beqar; Gjin i
Kolit, beqar; Koli i Nikos, beqar; Nasi i Andreas, beqar. Bastina –i Islavko der ved –i ahali –i
karye = Bashtina (prona familjare bujqësore) e Sllavkos, në zotërim të
banorëve të fshatit. Bastina -i Antriya der yed- i ahali –i
karye: Bashtina e Andreas, në zotërim të banorëve të fshatit. Bastina – I Niko der yed – I ahali -i karye: Bashtina e Nikos, në zotërim të
banorëve të fshatit. Bastina – I Muzaki der yeds –i ahali –i
Karye: Bashtina e Muzakës, në zotërim të banorëve të fshatit. Varak 74a = Fleta 74a. El Mahlul – i Karye – i mazbure = Nga të
ardhurat e fshatit të lartpërmendur (Boboshticës). Ispence = Ispenxha, tatim mbi konsumimin e
mishit të derrit për të krishterët (sipas shpjegimit të tekstit: emërtimi i
të krishterëve = “të pavlerë, të përçmuar” etj.). Hane 20 Baha 500 = Vatra, familje: 20;
vlera tatimore 500 akçe. Mukerrend 15 baha 375 = Beqarë: 15; vlera
tatimore 375 akçe. Bastina
4 baha 100 = Bashtina, prona familjare bujqësore: 4; vlera 100 akçe. Hinta keyl 150 baha 1200 = Grurë: 150
kile; vlera tatimore 1.200. Cavdar keyl 50 baha 250 = Thekër: 50 kile;
vlera tatimore 250 akçe. Cev keyl 100 Baha 500 = Elb: 100 kile;
vlera tatimore 500 akçe. Alef keyl 30 baha 125 = Tërshërë: 30 kile;
vlera tatimore 125 akçe. Kapluca keyl 30 baha 150 = Tërshërë e
egër: 30 kile; vlera tatimore 150. Burcak keyl 70 baha 560 = Grashinë (vikë):
70 kile; vlera tatimore 560 akçe. Sire Medre 125 baha 1.000 = Musht: 125
medre; vlera tatimore 1.000. Osr - i gugul 100 = E dhjeta mbi fshikëzat
e mëndafshit: 100 akçe. Asiyab-bab1 resm 30 = Mulli uji: 1 njësi;
taksa 30 akçe. Osr – i kuvare 80 = E dhjeta mbi kosheret:
80 akçe. Mahcul – i san 50 = Të ardhurat nga sana:
taksa 50 akçe. Resm – i Bostan 50 = Taksa e perimeve: 50 akçe. Bidat- i hanazir maa bozik 250 = Taksa e
re mbi derrat, së bashku me detyrimin e Krishtlindjeve: 250 akçe. Niyabet ve resm – i arusi maa desbani ve
tapu- i zemin 300 = Taksa gjyqësore dhe taksa e martesave, së bashku me
taksën e ruajtjes së arave dhe taksën kadastrale të tokës: 300 akçe. Resm – i kettan ve kendir 50 = Taksa e
lirit dhe e kërpit: 50 akçe. Osr – i Giyah 20 = Taksa e barit: 20 akçe. Resm – i sib 10 = Taksa e mollëve: 10
akçe. Yekun 5.700 = Gjithsej 5.700 akçe. VËREJTJE 1. Në
fshatin Boboshticë, në vitin 1570, kemi emra pagëzimi, të gjithë të krishterë
grekë: Aleks 1, Andrea 6, Athanasi < Nasi 12, Gjin 3, Gjergj < Jorgo
< Jorgji < Gjergj 5, Gjon 1, Dhimitër < Mitro 3, Efthim < Thimio
2, Theodhor < Todor 3, Marko 2, Miltiadh < Milo 2, Mihal < Miho 2,
Nikolla < Nikollë < Niko 11, Nikita 2, Polihron < Hroni 1,
Triandafil < Filo < Filos 1, Foti < Foto 2. 2.
Mbiemra: dallohen vetëm pak mbiemra, p.sh. Velko, Penteko, Dimino, Boshko,
Maleko, Muzaka. 3.
Emërtimi: Popçishta është një emër sllav dhe do të thotë “fshati i priftit”.
U përshtat në Boboshtica dhe, në shqip, Boboshticë deri më sot. Dikur kishte
dymbëdhjetë kisha (dy manastire, ndërsa të tjerat kisha dhe kapela). VËREJTJE
TË PËRGJITHSHME PËR FSHATIN BOBOSHTICË NË VITET 1519, 1530 DHE 1570 E
drejtojmë lexuesin te botimi i studimeve për kështjellën e Korçës për vitet
1512, 1529 dhe 1613, ku jepen vërejtje të hollësishme për të njëjtën
hapësirë, meqë Boboshtica është gjeografikisht ngjitur me qytetin e Korçës. Epilog
Leximi i ndërthurur i tri regjistrimeve ofron
një pamje të rrallë diakronike të Boboshticës gjatë shekullit XVI. Nga
shënimet e shkurtra administrative del në pah një bashkësi e vogël, por
qartësisht e organizuar e krishterë, e përfshirë në rrjetin fiskal dhe
administrativ të krahinës së Korçës. Banorët e fshatit nuk shfaqen si një
tërësi anonime: regjistrohen me emrat e pagëzimit dhe patronimet e tyre, me
gjendjen familjare, me pronat bujqësore dhe me detyrimet ekonomike. Nga viti 1519 deri më 1570 vërehet rritje e
familjeve të regjistruara nga 15 në 20, e beqarëve nga katër në 15 dhe e të
ardhurave të përgjithshme fiskale nga 1.770 në 5.700 akçe. Këto shifra nuk
mjaftojnë për të llogaritur me saktësi popullsinë e përgjithshme dhe as nuk
provojnë vetvetiu një zhvillim demografik linear. Ato tregojnë, megjithatë,
se brenda pesë dekadash zgjerohet dukshëm baza e regjistruar fiskale e
bashkësisë, ndërsa regjistri i vitit 1570 ofron një pamje shumë më të pasur
të kategorive pronësore dhe prodhuese. Profili ekonomik i fshatit mbështetej në kultura
dhe veprimtari të ndryshme. Drithërat përbëjnë një bërthamë të qëndrueshme të
prodhimit, por krahas tyre shfaqen mushti, mëndafsharia, bletaria, perimet,
rritja e derrave, liri, kërpi, mollët, sana dhe mulliri i ujit. Kjo larmi
tregon se Boboshtica nuk ishte një vendbanim i monokulturës, por një bashkësi
që shfrytëzonte burime të ndryshme vendore dhe merrte pjesë në shumë mënyra
në sistemin ekonomik të kohës. Emrat përbëjnë një dëshmi të dytë, po aq të
rëndësishme. Përsëritja e emrave të krishterë të pagëzimit dhe e formave të
tyre popullore tregon vazhdimësinë e një bote onomastike që mbetej e lidhur
ngushtë me traditën kishtare. Prania e kufizuar e mbiemrave të qëndrueshëm
dhe përdorimi i shpeshtë i patronimit na afrojnë me mënyrën se si
identifikoheshin njerëzit brenda bashkësisë. Njëkohësisht, shkrimet e
ndryshme të toponimit dhe të emrave vetjakë na kujtojnë se gjuha e
regjistruesit osman, shqiptimi gojor dhe interpretimi i sotëm ndërmjetësojnë
midis personit historik dhe lexuesit bashkëkohor. Së fundi, kalimi nga vartësia ndaj Bylykbashit në
regjistrimet e viteve 1519 dhe 1530, te përfshirja e shprehur në Korçë në
vitin 1570, vërteton sa e domosdoshme është që Boboshtica të studiohet së
bashku me historinë e Korçës dhe të rrethit të saj më të gjerë kishtar e
shoqëror. Përmendja e “fshatit të priftit” dhe e dymbëdhjetë kishave nuk
duhet të izolohet si një traditë e thjeshtë, por të shërbejë si pikënisje për
kërkime të mëtejshme mbi kishat, manastiret, jetën famullitare dhe
topografinë historike të fshatit. Me botimin e këtyre regjistrave, “Pellazgu i Korçës” ndihmon në ruajtjen e kujtesës historike vendore dhe ofron material
të çmuar për historinë demografike, ekonomike, emërtimore dhe kishtare të
krahinës. Ky material së shpejti do të pasurohet edhe me të dhëna të tjera
për kishat e fshatit, si edhe me të dhëna të tjera historike, kulturore dhe
etnografike. *Hyrja , Epilogu dhe përkthimi nga Dr. B. Th, |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου