Βλάχοι τής Αλβανίας-Vllehët e Shqipërisë

 

Μιχάλης Τρίτος Ομότιμος καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ Ὁ Ἑλληνισμός τῆς Αλβανίας διακρίνεται σέ δύο πληθυσμιακές ομάδες, τούς ἑλληνοφώνους καί τούς βλαχοφώνους. Ἡ ἐμφάνιση τῶν βλαχοφώνων χρονολογεῖται ἀπό τήν παρουσία τῶν Ρωμαίων στήν ἑλληνική χερσόνησο καί κοιτίδα τους εἶναι ἡ πανάρχαια ὁδική ἀρτηρία που συνέδεε τή Δύση μέ τήν Ἀνατολή, ἡ ὀνομαζόμενη Ἐγνατία ὁδός. Τήν ἑλληνικότητα τῶν Βλάχων τῆς Αλβανίας ἀποδεικνύουν οἱ ἱστορικές πηγές, που βεβαιώνουν τήν ἑλληνικότητα τοῦ φυλετικοῦ καί γλωσσικοῦ ὑποστρώματος μέχρι τόν ποταμό Γενούσο (Σκούμπη), ἀλλά καί ἡ ἀνάλυση τοῦ λατινογενοῦς γλωσσικοῦ ἰδιώματός τους, στό ὁποῖο σώζονται λεξιλογικά, φωνολογικά καί συντακτικο-δομικά στοιχεῖα τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας τῶν χρόνων τῆς ρωμαιοκρατίας¹. Ὁ ἑλληνικός χαρακτήρας τῶν διγλώσσων βορειοηπειρωτῶν εἶναι τόσο αἰσθητός, ὥστε ὁ ἱστορικός Προκόπιος δέν διστάζει νά τούς ἀποκαλεῖ Ἕλληνες. «Ἕλληνες εἰσέν, Ἠπειρῶται καλούμενοι, ἄχρις Ἐπιδάμνου πόλεως, ἥτις ἐπιθαλαττέα οἰκεῖται»². Στόν ἑλληνισμό ἐντάσσει τούς Βλάχους τῆς Αλβανίας καί ὁ Pouqueville, σύμφωνα μέ ὁμολογία τοῦ ἰδίου τοῦ ὀργάνου τῆς ρουμανικῆς προπαγάνδας τοῦ ιΘ΄ αἰ., τοῦ Th. T. Burada³. Ἀλλά καί οἱ βυζαντινές πηγές ἐπιβεβαιώνουν τήν παρουσία βλαχοφώνων στήν περιοχή⁴. Τό 1830 οἱ μόνοι ὀρθόδοξοι χριστιανοί στά Τίρανα καί τό Ἐλμπασάν ἦταν οἱ Βλάχοι. Συγκεκριμένα, ἀπό τίς 800 οἰκογένειες τῶν Τιράνων οἱ 110 ἦταν βλάχικες καί ἀπό τίς 2.206 τοῦ Ἐλμπασάν οἱ 150 ἦταν παρομοίως βλάχικες⁵. Πρέπει νά σημειωθεῖ ὅτι οἱ πρῶτοι χριστιανοί πού ἐγκαταστάθηκαν μετά τούς ὁμαδικούς ἐξισλαμισμούς στά Τίρανα ἦταν οἱ Βλάχοι. Μέχρι τίς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰ. οἱ Βλάχοι παρέμειναν οἱ μόνοι χριστιανοί τῆς πόλεως τῶν Τιράνων καί σχημάτιζαν τήν ἐκεῖ ἑλληνορθόδοξη κοινότητα⁶. Ἐνδεικτική εἰκόνα τοῦ φρονήματος τῶν Βλάχων τῆς Ἀλβανίας στά τέλη τοῦ ιΘ΄ αἰ. μᾶς δίνει ὁ καθηγητής τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Σορβόνης Victor Bérard: «… ἡ βλάχικη συνοικία τοῦ Ἐλβασάν, ὅπως καί ἡ ἄλλη τοῦ Πεκίνι, σημειώνει καί αὐτή ἕναν σταθμό στό μεγάλο ἐμπορικό δρόμο τῶν Βλάχων ἀπό τήν Πίνδο στό Δυρράχιο. Οἱ Βλάχοι αὐτοί ἔχουν τή δική τους Ἐκκλησία, τή δική τους γλώσσα καί τά δικά τους σχολεῖα… Καί στά δύο τους σχολεῖα, ἀρρένων καί θηλέων, ἡ διδασκαλία γινόταν στά Ἑλληνικά… Ἑλληνικός ὁ κλῆρος τους, ἑλληνική καί ἡ λειτουργία. Οἱ ἴδιοι μιλᾶνε βλάχικα στή συνοικία τους καί ἑλληνικά στό παζάρι… Καί αὐτοί ἐπίσης στέλνουν σπουδαστές στό Πανεπιστήμιο τῆς Ἀθήνας. Κοντολογίς, ἔχουν ἑλληνική συνείδηση καί δηλώνουν Ἕλληνες…»⁷ Σέ ἄλλο σημεῖο τοῦ ἰδίου ἔργου του γράφει: «Ὅλο τό ἐμπόριο τῆς νότιας Ἀλβανίας τό εἶχαν τότε στά χέρια τους… Τό Δυρράχιο ἦταν τό φυσικό τους λιμάνι γιά τίς σχέσεις μέ τήν Ἀγκώνα, τή Ραγούζα ἤ τή Βενετία. Ὕστερα ἀπό τήν ἑλληνική ἐπανάσταση, οἱ Βλάχοι αὐτοί, πού θεωροῦσαν τούς ἑαυτούς τους Ἕλληνες καί πού ἀγωνίστηκαν μέ τό πουγκί τους καί τό αἷμα τους γιά τήν ἐλευθερία, μετανάστευσαν σέ μεγάλο ἀριθμό στό νεοσύστατο ἑλληνικό βασίλειο… Μολαταῦτα, ἕναν αἰῶνα μετά, τό Δυρράχιο παρέμενε κουτσοβλάχικο λιμάνι…»⁸           Τό ἀδιαίρετο τῶν Βλάχων τῆς Ἀλβανίας μέ τόν ὑπόλοιπο Ἑλληνισμό ἀναφέρει καί ὁ Γάλλος ἱστορικός, δημοσιογράφος καί πολεμικός ἀνταποκριτής τῆς ἐφημερίδας Temps (Χρόνος) René Puaux, ὁ ὁποῖος διασχίζοντας τότε τήν ἐνιαία Ἤπειρο, ἔγραψε χαρακτηριστικά: «Πραγματικῶς δέν μπορούσα νά διακρίνω Ἕλληνες καί Κοντσοβλάχους». Οἱ Βλάχοι τῆς Ἀλβανίας δηλώνουν τήν ἑλληνικότητά τους καί σέ δικαιοπρακτικά ἔγγραφα. Πάντοτε ἀντιστέκονται σέ ὁποιαδήποτε προσπάθεια ἀποκοπῆς ἀπό τόν Ἑλληνισμό καί ταυτίσεώς τους μέ τόν Ῥουμανισμό, ὅπως ἐπιχειρήθηκε στίς ἀρχές τοῦ 19ου αἰ. ἀπό τή λατινίζουσα σχολή τῆς Τρανσυλβανίας. Πολύ λίγοι ὅμως παρασύρθηκαν. Σύμφωνα μέ τό Ῥουμάνο ἀκαδημαϊκό I. Coteanu, οἱ Βλάχοι τῆς Ἀλβανίας ποτέ δέν αἰσθάνθηκαν ὅτι ἀνήκουν στόν ἴδιο μέ τούς Ῥουμάνους λαό⁷⁰. Ὅταν στίς ἀρχές τοῦ 1906 ἐπρόκειτο νά διενεργηθεῖ ἐκ μέρους τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως γενική ἀπογραφή τοῦ πληθυσμοῦ, στήν ὁποία οἱ Ῥουμάνοι ἐπιδίωκαν νά πετύχουν καταγραφή τοῦ βλαχόφωνου στοιχείου μέ τόν χαρακτηρισμό του ὡς Βλάχ μιλέτ, ἡ κατάσταση ἔγινε πιό ἀπειλητική. Τότε, ἡ ῥουμανική κυβέρνηση διέταξε τόν ἀκόλουθο τῆς πρεσβείας της στή Ρώμη Κ. Μουριλιάνο νά ἐπισκεφθεῖ βλαχόφωνους πληθυσμούς τῆς περιοχῆς Δυρραχίου, γιά νά πετύχει τή συμμετοχή τους στή ῥουμανική κίνηση. Ἡ τουρκική κυβέρνηση τοῦ ἐπέτρεψε τήν ἐλεύθερη διακίνηση καί οἱ τοπικές ἀρχές τοῦ ἐξασφάλισαν ὅλες τίς διευκολύνσεις. Ἀπό τό Δυρράχιο πῆγε στά Τίρανα, ὅπου ἀγωνίσθηκε γιά τόν προσηλυτισμό τῶν Βλάχων⁷¹. Οἱ Βλάχοι τῶν Τιράνων, πιστοί στήν ἑλληνική ἰδέα, ἀπάντησαν ὅτι τίποτε κοινό δέν συνέδεε τή Ῥουμανία μέ αὐτούς, «οἵτινες, στεῤῥῶς ἐχόμενοι τῶν πατρώων, δέν θά ἐπιτρέψωσι σκάνδαλα καί ζιζάνια, καί ὅτι αἱ ὑποσχέσεις αὐτοῦ περί ἱδρύσεως σχολῆς, μέ πολλὰς γλώσσας, καί Ἐκκλησίας μεγαλοπρεποῦς, καί προστασίας ἰσχυρᾶς ὑπό τήν αἰγίδα τῆς Ῥουμανίας, σκοπούσης, ὡς εἶπε, νά συστήσῃ καί Προξενεῖον ἐν Δυρραχίῳ, δέν δύνανται νά μειώσωσι τήν ἀπεριόριστον ἀγάπην των πρός τήν Ἑλλάδα»⁷². Ὁ Ῥουμάνος διπλωμάτης τό 1889–1890, κατά τίς περιοδεῖες του σέ κοντσοβλαχικές περιοχές, μόλις γλίτωσε ἀπό δολοφονική ἀπόπειρα ἐναντίον του, ὅταν ἔγινε ἀντιληπτό ὅτι ἐργάζεται ὡς πράκτορας τῶν Ῥουμάνων σέ βάρος τῶν ἑλληνικῶν συμφερόντων⁷³. Μαρτυρία ἑλληνικότητας ἀποτελεῖ καί τό μεγάλο ἐλληνοβλαχικό κέντρο τῆς Μοσχοπόλεως⁷⁴ τῆς Βορείου Ἠπείρου, μέ τή ζωντανή ἑλληνική συνείδηση τῶν Βλάχων κατοίκων της καί τήν ἑλληνική ἀκτινοβολία τῆς Ἀκαδημίας, τοῦ τυπογραφείου καί τῆς βιβλιοθήκης της. Ἡ Μοσχόπολη μέ τά 12.000 σπίτια, τίς 65.000 κατοίκους της, τίς 24 Ἐκκλησίες, τούς μεγάλους διδασκάλους τοῦ Γένους, τήν ἐκπληκτική ἀνάπτυξη τοῦ ἐμπορίου καί τῆς βιοτεχνίας, πασίγνωστη στά Βαλκάνια καί τήν Εὐρώπη, δίκαια ἀποκλήθηκε «Παρίσι τῆς Ἀνατολῆς» καί «Ἀθῆναι τῆς Τουρκοκρατίας». Ἰσχυρότατα τεκμήρια τῆς ἑλληνικότητας τῶν Βλάχων τῆς Ἀλβανίας παρέχει καί ἡ λαογραφική ἔρευνα. Ἤδη στίς ἀρχές τοῦ αἰῶνος μας οἱ Ἄγγλοι A. J. B. Wace καί Maurice Thompson, στό ὀγκῶδες σύγγραμμά τους «Οἱ Νομάδες τῶν Βαλκανίων», τονίζουν μέ ἀδιάσειστα στοιχεῖα ὅτι τά ἤθη καί ἔθιμα τῶν Βλάχων εἶναι ἑλληνικά⁷⁵. Ὁ λαϊκός πολιτισμός τους ἀποτελεῖ πολύτιμη μαρτυρία τῆς ἑλληνικῆς καταγωγῆς τους. Σύμφωνα μέ αὐστηρούς ὑπολογισμούς, ζοῦν σήμερα στήν Ἀλβανία γύρω στούς 250.000 Βλάχους (Αρχές τις δεκαετίας του 1990). Γεωγραφικά ἐκτείνονται στή νότια, στή δυτική καί ἐν μέρει στήν κεντρική Ἀλβανία. Μέ τά στοιχεῖα πού διαθέτουμε οἱ Βλάχοι κατανέμονται ὡς ἑξῆς: Στήν Ἐπαρχία Ἁγίων Σαράντα περὶπού 4.000 Ἀργυροκάστρου 8.000 Τεπελενίου 1.000 Αὐλώνας 16.000 Φίερι 22.000 Λουσνίας 16.000 Καβάγιας 10.000 Δυρραχίου 7.000 Τιράνων 22.000 Ἐλβασάν 15.000 Πόγραδετς 12.000 Κορυτσᾶς 40.000 Ἐρσέκας 5.000 Πρεμετῆς 20.000 Μπερατίου 30.000 Κουτσόβας 25.000 Οἱ περισσότεροι ἀπό τούς σημερινούς Βλάχους Βορειοηπειρῶτες, λόγω τοῦ πολυετοῦς σκληροῦ κομμουνιστικοῦ καθεστῶτος, τό ὁποῖο δέν εἶχε χαρακτηρίσει ὡς μειονοτικές τίς περιοχές πού ζοῦσαν, εἶχαν πλήρη ἄγνοια τῆς ἐπιστημονικά θεμελιωμένης ἀλήθειας γιά τήν προέλευση τῶν Βλάχων ὡς αὐτοχθόνων Ἑλλήνων ἐκλατινισμένων. Αὐτό εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νά ἐμπλέκονται στά δίχτυα τῆς ῥουμανικῆς προπαγάνδας, ἡ ὁποία μέ τή δραστηριότητα τῆς ῥουμανικῆς πρεσβείας τῶν Τιράνων (πρέσβυς γιά μιά εἰκοσαετία ὁ George Micu, χορήγηση ὑποτροφιῶν σέ Βλάχους γιά σπουδές στή Ῥουμανία, οἰκονομικές χορηγήσεις) ἐπιχείρησε νά ἁλώσει τήν ἐθνική τους συνείδηση. Γιά τό σκοπό αὐτό πραγματοποιήθηκε στίς 4–5 Ἀπριλίου 1992 στήν αἴθουσα τῆς «Ὄπερας» τῶν Τιράνων συνέδριο, πού κατέληξε στήν πλήρη ἀποτυχία τῶν στόχων τῆς ῥουμανικῆς προπαγάνδας, ἡ ὁποία συνεπικουρεῖτο καί ἀπό τόν ἐκπρόσωπο τῆς ῥουμανικῆς Ἐκκλησίας, Ἐπίσκοπο Ἄρτετζάνου Καλλίνικο⁷⁶. Ἀπό πλευρᾶς δραστηριοτήτων τῶν Βλάχων τῆς Ἀλβανίας ἀναφέρουμε τήν ἐπαναλειτουργία τό 1992 τῆς ἀρωμουνικῆς Ἐκκλησίας τῆς Μεταμορφώσεως τοῦ Σωτῆρος Κορυτσᾶς, ὅπου ἡ Θεία Λειτουργία τελεῖται στήν ἀρωμουνική. Σέ ὅλα τά μεγάλα βλαχόφωνα κέντρα λειτουργοῦν Σύλλογοι Ἀρωμούνων (Armãnjilor). Ἀπό αὐτούς ἄλλοι μιλοῦν γιά μιά αὐτόνομη φυλετική παρουσία τῶν Βλάχων καί ἄλλοι ἔχουν φιλελληνικές ἤ φιλορουμανικές βλέψεις. Ἡ κεντρική Ἕνωση Βλάχων Ἀλβανίας ὀνομάζεται «Aromunet e Shqipërisë» (Ἀρωμούνοι Ἀλβανίας) μέ ἕδρα τά Τίρανα⁷⁷. Σ’ αὐτούς ἀνήκουν ἐννέα ἄλλοι σύλλογοι. Ἐπίσης στά Τίρανα ἐδρεύει καί ἡ «Societatea Femeilor Aromânilor din Albania» (Ἕνωση Βλάχων Γυναικῶν Ἀλβανίας). Στήν Ἀλβανία κυκλοφοροῦν δύο ἀρωμουνικές ἐφημερίδες μέ τόν ἴδιο σχεδόν τίτλο (Fratia–Vëllazëria καί Fratsilia). Γλώσσα τους εἶναι ἡ βλαχική μέ λατινικά στοιχεῖα καί ἡ ἀλβανική

Mihail Tritos Profesor i Shkollës Teologjike në Universiteti Aristoteli Helenizmi i Shqipërisë dallohet në dy grupe popullsie, greqishtfolësit dhe vllehοfolësit. Shfaqja e vllehfolësve daton që nga prania e romakëve në gadishullin grek dhe djepi i tyre është arteria rrugore shumë e lashtë që lidhte Perëndimin me Lindjen, e ashtuquajtura Rruga Egnatia. Helenizmin e vllehëve të Shqipërisë e dëshmojnë burimet historike, të cilat vërtetojnë karakterin grek të substratit etnik dhe gjuhësor deri te lumi Genusos (Shkumbini), por edhe analiza e idiomës së tyre gjuhësore me prejardhje latine, në të cilën ruhen elemente leksikore, fonologjike dhe sintaksore-strukturore të gjuhës greke të periudhës së sundimit romak¹. Karakteri grek i banorëve dygjuhësh të Epirit të Veriut është aq i dukshëm, saqë historiani Prokopi nuk heziton t’i quajë ata grekë. «Janë grekë, të quajtur epirotë, deri në qytetin e Epidamnit, i cili ndodhet buzë detit»². Në helenizëm i përfshin vllehët e Shqipërisë edhe Pouqueville, sipas dëshmisë së vetë përfaqësuesit të propagandës rumune të shekullit XIX, Th. T. Burada³. Por edhe burimet bizantine konfirmojnë praninë e vllehfolësve në këtë trevë⁴. Në vitin 1830, të vetmit të krishterë ortodoksë në Tiranë dhe në Elbasan ishin vllehët. Konkretisht, nga 800 familje të Tiranës, 110 ishin vllahe dhe nga 2.206 familje të Elbasanit, 150 ishin po ashtu vllahe⁵. Duhet theksuar se të krishterët e parë që u vendosën në Tiranë pas islamizimeve masive ishin vllehët. Deri në fillimet e shekullit XX, vllehët mbetën të vetmit të krishterë të qytetit të Tiranës dhe formonin komunitetin greko-ortodoks të atjeshëm⁶. Një pamje domethënëse të ndjenjës kombëtare të vllehëve të Shqipërisë në fund të shekullit XIX na jep profesori i Universitetit të Sorbonës, Victor Bérard: «… lagjja vllahe e Elbasanit, ashtu si edhe ajo e Peqinit, shënon edhe ajo një stacion në rrugën e madhe tregtare të vllehëve nga Pindi drejt Durrësit. Këta vllehë kanë Kishën e tyre, gjuhën e tyre dhe shkollat e tyre… Dhe në të dy shkollat e tyre, për djem dhe për vajza, mësimi zhvillohej në greqisht… Kleri i tyre është grek dhe po ashtu edhe liturgjia. Vetë ata flasin vllahçe në lagjen e tyre dhe greqisht në pazar… Dhe ata gjithashtu dërgojnë studentë në Universitetin e Athinës. Me pak fjalë, kanë ndërgjegje greke dhe deklarohen grekë…»⁷ Në një vend tjetër të të njëjtit vepër ai shkruan: «E gjithë tregtia e Shqipërisë së Jugut ndodhej atëherë në duart e tyre… Durrësi ishte porti i tyre natyror për marrëdhëniet me Ankonën, Raguzën ose Venedikun. Pas Revolucionit Grek, këta vllehë, të cilët e konsideronin veten grekë dhe që luftuan me pasurinë dhe me gjakun e tyre për lirinë, emigruan në numër të madh në mbretërinë greke të sapokrijuar… Megjithatë, një shekull më pas, Durrësi mbetej një port kucovllah…»⁸ Pandarësinë e vllehëve të Shqipërisë me pjesën tjetër të Hellenizmit e përmend edhe historiani francez, gazetar dhe korrespondent lufte i gazetës Temps (Koha), René Puaux, i cili, duke përshkuar atëherë Epirin e pandarë, shkroi karakteristikisht: «Në të vërtetë nuk mund të dalloja grekë dhe kucovllehë». Vllehët e Shqipërisë e deklarojnë përkatësinë e tyre greke edhe në dokumente juridike. Ata gjithmonë i kundërvihen çdo përpjekjeje për t’u shkëputur nga Hellenizmi dhe për t’u identifikuar me rumunizmin, ashtu siç u tentua në fillim të shekullit XIX nga shkolla latinizuese e Transilvanisë. Megjithatë, shumë pak prej tyre u mashtruan. Sipas akademikut rumun I. Coteanu, vllehët e Shqipërisë kurrë nuk e ndjenë veten se i përkisnin të njëjtit popull me rumunët⁷⁰. Kur, në fillim të vitit 1906, pritej të kryhej nga ana e qeverisë osmane një regjistrim i përgjithshëm i popullsisë, në të cilin rumunët synonin të arrinin regjistrimin e elementit vllehfolës me karakterizimin e tij si millet vllah, gjendja u bë edhe më kërcënuese. Atëherë, qeveria rumune urdhëroi atasheun e ambasadës së saj në Romë, K. Muriliano, që të vizitonte popullsitë vllehfolëse të zonës së Durrësit, me qëllim sigurimin e pjesëmarrjes së tyre në lëvizjen rumune. Qeveria osmane i lejoi atij lëvizjen e lirë dhe autoritetet vendore i siguruan të gjitha lehtësitë. Nga Durrësi ai shkoi në Tiranë, ku u angazhua për përfitimin (prozelitizimin) e vllehëve⁷¹. Vllehët e Tiranës, besnikë ndaj idesë greke, u përgjigjën se asgjë e përbashkët nuk i lidhte ata me Rumaninë, «të cilët, duke u mbajtur fort pas traditave të të parëve, nuk do të lejojnë skandale dhe përçarje, dhe se premtimet e tij për themelimin e një shkolle me shumë gjuhë, dhe të një Kishe madhështore, si edhe për një mbrojtje të fuqishme nën kujdesin e Rumanisë, qëllimi i së cilës, siç tha, ishte edhe ngritja e një Konsullate në Durrës, nuk mund të zvogëlojnë dashurinë e tyre të pakufishme për Greqinë»⁷². Diplomati rumun, gjatë viteve 1889–1890, gjatë udhëtimeve të tij në zona kucovllehe, mezi i shpëtoi një atentati vdekjeprurës kundër tij, kur u bë e qartë se vepronte si agjent i rumunëve në dëm të interesave greke⁷³. Dëshmi e fortë e karakterit grek përbën edhe qendra e madhe greko-vllehe e Voskopojës⁷⁴ së Epirit të Veriut, me ndërgjegjen e gjallë greke të banorëve të saj vllehë dhe me rrezatimin grek të Akademisë, shtypshkronjës dhe bibliotekës së saj. Voskopojë, me 12.000 shtëpi, 65.000 banorë, 24 kisha, me mësuesit e mëdhenj të Kombit, me zhvillimin e jashtëzakonshëm të tregtisë dhe zejtarisë, e njohur gjerësisht në Ballkan dhe në Evropë, u quajt me të drejtë «Parisi i Lindjes» dhe «Athina e Kohës Osmane». Dëshmi shumë të fuqishme për karakterin grek të vllehëve të Shqipërisë jep edhe kërkimi folklorik. Që në fillim të shekullit tonë, anglezët A. J. B. Wace dhe Maurice Thompson, në veprën e tyre voluminoze «Nomadët e Ballkanit», theksojnë me argumente të pakundërshtueshme se zakonet dhe traditat e vllehëve janë greke⁷⁵. Kultura popullore e tyre përbën një dëshmi të çmuar të prejardhjes së tyre greke.   Sipas përllogaritjeve të rrepta, sot në Shqipëri jetojnë rreth 250.000 vllehë (fillimet e viteve ’90). Gjeografikisht ata shtrihen në Shqipërinë jugore, perëndimore dhe pjesërisht në Shqipërinë qendrore. Sipas të dhënave që disponojmë, vllehët shpërndahen si vijon: Në Krahinën e Sarandës rreth 4.000 Gjirokastrës 8.000 Tepelenës 1.000 Vlorës 16.000 Fierit 22.000 Lushnjës 16.000 Kavajës 10.000 Durrësit 7.000 Tiranës 22.000 Elbasanit 15.000 Pogradecit 12.000 Korçës 40.000 Ersekës 5.000 Përmetit 20.000 Beratit 30.000 Kuçovës 25.000 Shumica e vllehëve të sotëm të Epirit të Veriut, për shkak të regjimit të ashpër komunist shumëvjeçar, i cili nuk i kishte shpallur si minoritare trevat ku ata banonin, kishin mungesë të plotë njohurie për të vërtetën e bazuar shkencërisht mbi prejardhjen e vllehëve si grekë autoktonë të latinizuar. Kjo solli si pasojë që ata të përfshiheshin në rrjetat e propagandës rumune, e cila, përmes veprimtarisë së ambasadës rumune në Tiranë (ambasador për rreth njëzet vjet George Micu, dhënie bursash për vllehët për studime në Rumani, ndihma financiare), u përpoq të cenonte ndërgjegjen e tyre kombëtare. Për këtë qëllim, më 4–5 prill 1992, në sallën e “Operas” së Tiranës u organizua një konferencë, e cila përfundoi me dështimin e plotë të objektivave të propagandës rumune, e cila mbështetej edhe nga përfaqësuesi i Kishës Rumune, peshkopi i Artezhianit, Kallinikos⁷⁶. Sa i përket veprimtarive të vllehëve të Shqipërisë, përmendim rifillimin e funksionimit, në vitin 1992, të Kishës aromune të Shpërfytyrimit të Shpëtimtarit në Korçë, ku Liturgjia Hyjnore kremtohet në gjuhën aromune. Në të gjitha qendrat e mëdha vllehfolëse veprojnë Shoqata të Aromunëve (Armãnjilor). Disa prej tyre flasin për një prani autonome etnike të vllehëve, ndërsa të tjerë kanë prirje filogreke ose filorumune. Unioni Qendror i Vllehëve të Shqipërisë quhet “Aromunet e Shqipërisë” (Aromunët e Shqipërisë), me seli në Tiranë⁷⁷. Nën këtë union bëjnë pjesë edhe nëntë shoqata të tjera. Gjithashtu në Tiranë ka selinë edhe “Societatea Femeilor Aromânilor din Albania” (Shoqata e Grave Vllehe të Shqipërisë). Në Shqipëri qarkullojnë dy gazeta aromune me pothuajse të njëjtin titull (Fratia–Vëllazëria dhe Fratsilia). Gjuha e tyre është vllahçja me elemente latine dhe shqipja.