|
Η ΚΟΡΥΤΣΑ Ἐν τῇ πεδιάδι της μεσημβρινής
Δασσαρητίας, ἦτις ἀείποτε διέμενε χώρα Μακεδονικὴ καὶ ἐκαλεῖτα ἐλευθέρα
Μακεδονία, κεῖται ἡ σημερινή Κορυτσά, ἧς ἡ περιοχή ώνομάζετο χώρα τῶν
Καλικοίνων μὲ μίαν μόνην πόλιν, τὴν Βαντίαν. Δύο ὥρας μακράν καὶ πρὸς Β. αὐτῆς
ἔκειτο τὸ ἔνδοξον Πήλιον (σήμερον Πλιάσα), παρ' ὁ ὁ Μέγας ᾿Αλέξανδρος
κατετρόπωσε τῷ 335 π. Χ. τοὺς δύο Ιλλυριούς Βασιλείς Κλεῖτον καὶ Γλαυκίαν. Η πεδιὰς αὕτη περιβαλλομένη πανταχόθεν
ὑπὸ ὀρέων, ὧν τὰ κράσπεδα κοσμοῦνται ποικίλως ὑπὸ χλοαζόντων ων λειμώνων, ἐρα
τεινῶν ναπῶν καὶ γηλόφων, περιρρεομένων ὑπὸ καλλιρρόων ὑδάτων, καὶ ἔχουσα
μήκος μὲν δεκάωρον, πλάτος δὲ δύωρον, διήκει ἀπὸ Βορρά πρὸς Νότον καὶ ὁρίζεται
πρὸς Α. ὑπὸ τοῦ Βοΐου (Μωράβα) ὄρους, πρὸς Ν. ὑπὸ τοῦ Κιάρ, (Κέρδους),
διακλαδώσεως του Το-μάρου, πρὸς Δ. ὑπὸ τῆς Κανδαουΐας καὶ τῶν ὀρέων τῆς
Μοσχοπόλεως, καὶ πρὸς Β. ὑπὸ τοῦ βραχώδους καὶ ὑψηλού (1863 μ.) Λιβανίσκου
(Γκόρα ἢ Ξηροβούνι), προεκβολῆς τῶν Πιερίων ή Πυρηναίων ὀρέων. Τὸ βόρειον
μέρος αὐτὴς διασχίζει ὁ Δέξολις (Σκάμμων), ὅστις διερχόμενος διὰ τὴς ἐν τῷ
βορείῳ μέρει τῆς εἰρημέ-νης πεδιάδος λίμνης Σβιρίνας ἢ Σόφιανης ἐκβάλλει εἰς
τὸν ᾿Αφον. Ἡ Κορυτσά, νεόδμητος καὶ
περικαλλεστάτη πόλις, τὸ πάλαι ἐλέγετο Ἐπισκοπὴ καὶ ἦν ἄσημον χωρίον, μόλις
κατὰ τὸν παρελθόντα αἰῶνα ἀρξάμενον νὰ μεγαλόνηται καὶ ἀκμάζῃ· σήμερον ἔχει
18000 κατοίκους, ὧν τὸ 1 μόνον Μουσουλμάνοι, οἱ δὲ λοιποὶ Ἕλληνες χριστιανοὶ ὁμιλοῦντες
πάντες τὴν ἀλβανικὴν· εἶνε ἔδρα Μητροπολίτου καὶ Μουτεσαρίφη, ἔχοντος ὑφ' ἑαυτὸν
4 ὑποδιοικήσεις· ὡς πρὸς τὸν καλλωπισμὸν εἶνε τῶν πρώτων πόλεων τῆς
Μα-κεδονίας· οἰκοδομαὶ λαμπραί, βυμοτομία κανονική, ὁδοὶ εὐρεῖαι καὶ ἄκρα ἐν
πᾶσι καθαριότης ἀπὸ τῆς καλύβης τοῦ πτωχοῦ μέχρι τοῦ μεγάρου τοῦ πλουσίου,
διακρίνουσιν αὐτὴν πολλῶν ἄλλων πόλεων. Τὸ ἡγεμονικὸν Μητροπολιτικὸν μέγαρον ἐπὶ
ἀναπεπταμένου ἐδάφους καὶ ὁ μεγαλοπρεπής νεόδμητος Ναὸς τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ὑπὲρ
τῶν ὁποίων ἐδαπανήθησαν σχεδόν 50,000 λιρῶν ἀποδεικνύουσι τὴν εὐπορίαν καὶ τὴν
φιλογένειαν τῶν φιλοτίμων Κορυτσαίων, οἵτινες ἐμπορεόμενοι ἐν Αἰγύπτῳ,
Ρωμουνίᾳ καὶ ᾿Αμερική διαθέ-τουσιν ὅλα τὰ πλούτη των ἐπ᾿ ἀγαθῷ τῆς
Κοινότητος· ἤδη δὲ ἐλή-φθη ἀπόφασις καὶ διὰ τὴν ἀνέγερσιν κτιρίου πρὸς ἐγκατάστασιν
τοῦ Γυμνασίου, χάριν τοῦ ὁποίου διατίθενται 20,000 λιρῶν· ἀλλὰ καὶ ἡ
διατήρησις λαμπρῶν ἐκπαιδευτηρίων, Γυμνασίου, Παρθεναγω-γείου, 2 ἀστικῶν Σχολῶν
καὶ 2 Νηπιαγωγείων, ἐν οἷς φοιτῶσι περὶ τοὺς 1000 μαθητὰς διδασκομένους ὑπὸ
40 διδασκάλων καὶ χάριν τῶν ὁποίων δαπανᾶται ἐτησίως 1,800 λίραι προερχόμεναι
κυρίως ἐκ᾿ τῶν τόκων τῶν χρημάτων τοῦ μεγάλου εὐεργέτου 1. Μπάγκα 1 καὶ ᾿Ανατασίου
Λιάκτση κατατεθειμένων ἐν τῇ ἐθνικῇ τῆς Ἑλλάδος Τρα πέζῃ, καὶ τοῦτο λέγω
μαρτυρεῖ τὴν πρόοδον καὶ φιλομουσίαν τῶν ὁμογενῶν. Δὲν δύναμαι νὰ μὴ
μνημονεύσω ἐνταῦθα καὶ τὸν ἐθνομάρτυρα Φώτιον, * ἀγρίως δολοφονηθέντα τῷ 1906
Σεπτεμβρίου 9 παρὰ τὴν Μπράβδιτσαν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ.
Ὁ θάνατος τοῦ σεπτοῦ τούτου Ἱεράρχου, οὗτινος μεγαλοπρεπὲς ἀνεγείρεται μνημεῖον
ὑπὸ τῶν φιλοτίμων Κορυτσαίων, ὑπῆρξε πολύτιμος θυσία διὰ τὸν Ἑλληνισμὸν καὶ
δόξα τῆς Μητροπόλεως Κορυτσᾶς. Τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα εἶνε ἀρχαῖα Ἑλληνικά,
τὸ δὲ θρησκευτι κὸν συναίσθημα ἰδίως παρὰ ταῖς γυναιξίν, αἵτινες καθημερινῶς
πληροῦσι τοὺς Ναούς, εἶνε λίαν προηγμένον. Ναοὺς καθεδρικοὺς ἔχει δύο, τὸν
Μητροπολιτικὸν τῆς ἁγίας Παρασκευῆς καὶ τὸν ἅγιον Γεώργιον, οὗτινος ἀνωτέρω ἐμνήσθην,
καὶ πολλὰ παρεκκλήσια ἔξω τῆς πόλεως. ᾿Αλλά ἡ ἐπαρχία αὕτη κέκτηται ήται καὶ
7 Μονὰς ἱστορικὰς καὶ πλουσίας, ὧν διακρίνονται τῆς Μοσχοπόλεως (ἰδὲ σελ. 48)
καὶ της Χοτσίστης. Ἡ Κορυτσὰ ὑπὸ ἔποψιν ἐμπορικὴν εἶνε ἀκμαιοτάτη,
διότι κεῖται μεταξύ Μοναστηρίου καὶ Ἰωαννίνων καὶ συγκεντροί μεγάλην
περιφέρειαν· ἡ ἀγορὰ αὐτῆς, ἐν ἡ κατὰ πᾶν Σάββατον συρρέουσι πάντα τὰ πέριξ,
εἶνε ἀξία λόγου, περιλαμβάνουσα 800 διάφορα και ταστήματα πάντα σχεδὸν Ἑλληνικά,
καὶ ὡραῖα ξενοδοχεῖα καὶ ἀτμόμυλον. Εἴδη ἐμπορίου πλὴν τῶν σιτηρῶν καὶ ἐδωδίμων
εἶνε ἐν μεγάληῃ χρήσει ἡ δευσοποιΐα καὶ ἡ κατασκευή πεδίλων ὡραίων, ἡ ὑφαντουργικὴ
καὶ ἡ ῥαπτικὴ (βελέντζαι, κάπαι, τάπητες) καὶ ἡ σι δηρουργία. Διὰ τὴν ἐπίδοσιν
τῆς κτηνοτροφίας παράγει τυρὸν καὶ βούτυρα ἐκλεκτά, ἀλλὰ πρὸ πάντων ἔρια
μαλακά, ἐξ ὧν τὰ ὡραῖα ἐριοῦχα ὑφάσματα· ὀπώρας ἔχει πολλὰς καὶ καλὰς. Τὰ ὡραῖα
κόκ-κινα μήλα τῆς ᾿Αχρίδος, ευμεγέθη (4) εἰς τὴν ὀκᾶν) γλυκά καὶ λίαν εὐώδη εἶνε
περιζήτητα. Τὸ ἐμπόριον ἐνταῦθα ἕνεκα τῆς ἐπικαίρου
θέτεως δύναται να εὐδοκιμήσῃ μεγάλως, ἱδρυομένων μεγάλων ἐμπορικῶν κέντρων, ὥστε
νὰ μὴ ἀναγκάζωνται, ὡς νὴν συμβαίνει, οἱ μικρέμποροι νὰ κάμνωσιν ἐκ
Θεσσαλονίκης τὰς προμηθείας των· πρὸς τοῦτο ὅμως εἶνε ἀναγ-καία ἡ ὕπαρξις
πιστωτικής τραπέζης πρὸς ὑποστήριξιν αὐτῶν καὶ τῶν γεωργῶν, οὓς ἀπομυζῶσιν οἱ
τοκογλύφοι Μπέηδες. Εκτὸς τούτων τὸ τμήμα τοῦτο τῆς
Μακεδονίας εἶνε πλούσιον καὶ εἰς μεταλλεῖαι πάντα τὰ πέριξ ὄρη εἶνε
μεταλλικά, ἰδίως ἔχουσι ἀρίστην ποιότητα γαιανθράκων, τὰ δὲ πορφυρα μάρμαρα τῆς
Πολένας εἶνε ὀνομαστά, δυστυχῶς ὅμως τὰ ὄρη εἶνε ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον γυμνά,
διότι οὐδεμία ἐλήφθη πρόνοια περὶ τῶν δασών, ἐνῷ πρὸ πεντηκονταετίας πάντα ἦσαν
κεκαλυμμένα ὑπὸ ὡραίων ἑλατῶν καὶ ὑψικόμων ὀξυῶν· ἔνεκα τούτου τὰ ὕδατα εἶνε ὀλίγα,
ἀλλὰ καλά πέριξ τῆς πόλεως ὑπάρχουσιν ὡραῖαι ἐξοχαὶ καὶ καφενεία, μάλιστα πρὸς
Α. εἰς τὰς ἀμπέλους· ἐπίσης ὁ λόφος τοῦ ἁγίου 'Αθανασίου πλησίον τῆς πόλεως,
καὶ ἀπώτερον ὁ Τεκὲς τῆς Μέλτζανης καὶ ἡ Μονὴ τῆς Βοβοστίτσας εἶνε ἔκτακτοι
τοποθεσίαι, κεκαλυμμέναι ὑπὸ εὐσκίων δένδρων καὶ καλλιρόων ὑδάτων· εἰς ἡμίωρον
δὲ ἀπόστασιν ἀπὸ Α. κεῖται ἡ Ἐμπορία (100 οἰκογένειαι μικταί), ἔνθα κήποι ὡραῖοι,
καὶ ὁ Βυζαντινὸς Ναὸς τῆς ᾿Αναλήψεως, ἱδρυθεὶς περὶ τὸν 9ον μ. Χ. αἰῶνα. Οἰκοδομὰς ἄλλας ἀξίας λόγου, πλὴν τῶν
μνημονευθεισῶν Και νοτικῶν, ἔχει dot eta πόλις καὶ τὸ Διοικητήριον , τὸ ὡρολόγιον,
τὸ δημαρχείον, δύο τεμένη καὶ τὰ μέγαρα τῶν Μπέηδων. Πληθυσμὸν ἡ Διοίκησις
Κορυτσᾶς ἔχει 35,538 Ἕλληνας καὶ 84,171 Μουσουλ-μάνους· Ῥωμουνίζοντας ἔχει 40
οἰκογενείας ἐντὸς τῆς πόλεως καὶ 50 ἐν Πλιάσῃ· ἀλλὰ τὰ ἔξοχα κοσμήματα τῆς Ἑλληνικῆς
ταύτης Κοινότητος εἶνε ὁ Ἐθνικὸς Σύνδεσμος, ὃν ἀφῆκα ἐν τῷ γίνεσθαι, καὶ ἡ ᾿Αδελφότης
τῶν φιλομούσων, ἥτις ὑπὸ Πρόεδρον τὸν λίαν φέμελπιν ἀσκληπιάδην κ. Χαραλ.
Δάρδαν προώρισται, ὅπως διὰ τῆς μουσικῆς καὶ γυμναστικὴς καὶ τὴς θεραπείας τῶν
Ἑλληνικών γραμ μάτων μεγάλως προαγάγῃ τὴν ἐθνικὴν μόρφωσιν τῆς ἐνθουσιώδους
νεολαίας τῆς Κορυτσᾶς, ἦτις δι' ἐθνικῶν ῶν ἀσμάτων κατατέρπει καίνε-κάστην τὰς
ἀκοὰς τῶν πολιτῶν· ἀλλὰ καὶ dot eta ἀποστολὴ τοῦ Ἐθνι κοῦ Συνδέσμου εἶνε ὑψίστη·
ἡ συγκέντρωσις καὶ ὁ συνασπισμός, εἴπερ ποτε σήμερον ἐπιβάλλονται, ἐνταῦθα
μάλιστα, ἔνθα ὁ ὁρίζων δὲν εἶνε τόσον αἴθιος, i_{j} δὲ ὁμοφωνία καὶ ἡ
σύμπραξις εἶνε ὁ ἀ-παραίτητος ὅρος τῆς ὑπάρξεως ἡμῶν. Ἐν Κορυτσά, ἔνθο ἔνθα διέτριψα ἐπὶ 20 ἡμέρας
φιλοφρόνως φι-λοξενηθεὶς ἐν τῷ Μητροπολιτικῷ μεγάρῳ ὑπὸ τοῦ γεραροῦ
Μητροπολίτου κ. Γερβασίου, εἶχον τὴν εὐκαιρίαν νὰ γνωρίσω καὶ ἐκτιμή-σω τὰ
γενναία αἰσθήματα καὶ τὸν ζῆλον τῶν φιλοτίμων προκρίτων, οἵτινες γενναίως ὑπεραμύνονται
τῶν ἐθνικῶν δικαίων ἀπέναντι τῶν κακοβούλων ἐχθρῶν τοῦ Ἑλληνισμοῦ· ἐπίσης εἶχον
τὴν τιμὴν νὰ κάμω ἐν τῇ πόλει ταύτῃ δύο διαλέξεις περὶ ἱδρύσεως ἐθνικοῦ
Συνδέσμου καὶ περὶ τοῦ ἀλβανικοῦ ζητήματος, ὅπερ οὐκ ὀλίγον θόρυ ἷον ποιεῖ ἐν
τῇ Ἑλληνική ταύτη Κοινότητι, ἥτις διὰ τὴν σπουδαι-ότητα αὐτῆς ἔχει ἀπὸ πολλοῦ
ἐπισύρῃ τὴν προσοχὴν τῶν ᾿Αλβανιστῶν, ἀγωνιζομένων παντὶ σθένει, ὅπως πήξωσιν
ἐνταῦθα κέντρον ἐνεργείας πρὸς ἀποπλάνησιν τοῦ ἀμιγοὺς Ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ τῆς
περιφερείας· ἀλλὰ καίτοι μετὰ πολλῶν δυσκολιών κατώρθωσαν νὰ ἱδρύσωσιν ἀλβανικήν
Λέσχην, ὅμως προσέκρουσαν ἐν ταῖς ἐνεργείαις των εἰς τὴν ἀκατάβλητον δύναμιν
τοῦ Ἑλληνισμοῦ, μηδ' αὐτοὺς τοὺς Μουσουλμάνους δυνηθέντες νὰ προσηλυτήσωσι. Τὸ
ἀλβανικὸν ζήτημα είνε κτήμα μόνον τῶν εὐγενῶν Μπέηδων καὶ τῶν Μπεκτασλίδων
(Σχισματικῶν) Μουσουλμάνων, ὧν ἔχει ἐξάψῃ τοσοῦτον τὴν ἐθνικὴν φιλοτιμίαν, ἕνεκα
βεβαίως συμφερόντων, ὥστε νὰ μὴ δια-κρίνωσιν ἐν τῷ ἀλογίστῳ φανατισμῷ αὐτῶν, ὅτι
κατέστησαν τυφλὰ ὄργανα ξένης καταχθονίου πολιτικῆς· ἐπειδὴ ὅμως αἱ ἰδέαι αὗται
εἶνε ξέναι καὶ ὑποβολιμαίαι, διήρεσαν τοὺς δυστυχεῖς ᾿Αλβανοὺς εἰς πολλὰ
διαμαχόμενα στρατόπεδα· ἐγκαίρως οἱ Τοῦρκοι της Κοροτσᾶς (Κασαμπαλίδες)
κατανοήσαντες τὴν ματαιοπονίαν τῶν θιασω-τῶν τῆς χιμαιρικῆς ταύτης ἰδέας ἀπέστησαν
ἀπὸ πολλοῦ καὶ συμ-πράττουσι μετὰ τῶν χριστιανῶν κατὰ τῶν εὐβούλων Μπέηδων· ἀλλὰ
καὶ οὗτοι ταχέως θὰ στρέψωσι τὰ νῶτα πρὸς τοὺς δολίους προ-παγανδιστάς, ὅταν
μάθωσιν ὅτι οἱ καλοθεληταὶ οὗτοι Ἰταλοί, Ρωμοῦνοι καὶ Αὐστριακοὶ οὐ μόνον τὸν
ἐθνισμόν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ ὄνομα τῶν ᾿Αλβανῶν προσπαθοῦσι νὰ ἐξαλείψωσιν ἐκ τῆς
βίβλου τῆς ζωῆς, χωρίζοντες αὐτοὺς τῆς ὁλομελείας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, μετὰ τοῦ ὁποίου
ὁποίου οὐ οὐ μόνον διὰ διὰ τῆς τῆς γλώσσης, τῶν φυσικῶν καὶ συγ γενικῶν δεσμῶν
καὶ παραδόσεων, οὐ μόνον διὰ τῶν ἠθῶν καὶ ἐθίμων τῆς ζώσης ἱστορίας, ἀλλὰ καὶ
διὰ κοινῶν πόθων καὶ συμφε μόντων, ἀνθ' ὧν πολλάκις ἀπὸ κοινοῦ ἀγωνιζόμενοι ἔχυσαν
αἷμα, ἀρρήκτως συνδέονται καὶ ἐπὶ τόσους αἰῶνας ἐν ἀδελφικῇ συμβιώσει
συνέζησαν καὶ ἔδρασαν. Εἰς ἀπόστασιν πέντε ὡρῶν καὶ πρὸς Α. κεῖται παρὰ τὰς ὑπω- ρείας τοῦ Βαρνοῦντος ἡ ὡραία καὶ ἐμπορικὴ
κωμόπολις της Βι-γλίστης, ἕδρα Μουδίρου, ἥτις ἔχει ἀγορὰν μὲ 100 σχεδὸν
καταστήματα πάντα Ἑλληνικά, ἐν ᾗ κατὰ Πέμπτην συρρέουσιν οἱ κάτοικοι τῶν
πέριξ. Ἡ θέσις αὐτῆς εἶνε τερπνή, ἔχει ἔμπροσθεν τὴν μικρὰν κοιλάδα τοῦ
Δεβόλεως διαρρεομένην ὑπὸ τοῦ ὁμωνύμου ποταμοῦ, ὑπε-ράνω τῆς ὁποίας ὑψοῦται ὑπερηφάνως
τὸ Βόϊον κεκαλυμμένον ὑπὸ πυκνῶν ὀξυῶν, τὰς ὑπωρείας τοῦ ὁποίου κοσμοῦσι
διάφορα χωρία 'Αλ-βανόφωνα, ὧν ἐξέχει· ἡ Χότσιστα, πλουσία κωμόπολις (350 οἰκογένειαι,
ἐξ ὧν 50 Τουρκ.) διατηρούσα λαμπρὰν Ἑλλην. Σχολήν, περίφημος δὲ διὰ τὴν Μονὴν
τοῦ Προφήτου Ἠλιοῦ· ἡ τοποθεσία τῆς Μονῆς ταύτης εἶνε ἀξιοθέατος καὶ μοναδικὴ
δεσπόζουσα τῆς ὅλης περιφερείας. Πρὸς Ν. αὐτῆς κεῖται ἡ Ζήτσιστα (120 οἰκογένειαι)
ἐπὶ τερπνοτάτης του ποθεσίας, ἐν μέσῳ ὑψικόμων λευκῶν διασχιζομένη ὑπὸ τοῦ
Μω-ράβα· ἔχει Ἑλληνικὴν σχολὴν καὶ 4 Ναούς, ὧν περικαλλὴς ὁ τῆς Παναγίας
κατακοσμηθεὶς ἐπιμελείᾳ τοῦ ῥέκτου Μουχτάρη Γεωργίου Π. Θεοδώρου· εἰς τρίωρον
δὲ ἀπ' αὐτῆς ἀπόστασιν ἐπὶ τῶν κλιτύων τοῦ ὄρους κεῖται ἡ ἡρωϊκή Δάρδα ἐπὶ ῥωμαντικῆς
θέσεως ἐν μέσῳ πυκνῶν δασῶν, ἅπερ ἐφιλοξένουν ἄλλοτε τοὺς λεοντοθύμους της
Μακεδονίας ἀγωνιστάς, εἰς τὰ λαμπρὰ λιμέρια. Ἐκ Βιγλίτσης μετὰ ἐξάωρον πρὸς πρὸς Ν.
φθάνει τις εἰς Καστορίαν. 1 Ἡ πόλις αὕτη ἀμφιθεατρικῶς ἐκτισμένη ἐντὸς τῆς
λίμνης ἐπὶ τῆς μικρᾶς χερσονήσου (Κοστέλ) συνδεομένης μετὰ τῆς ξηρᾶς δι' ἰσθμοῦ
50 μέτρων, ἔχει μοναδικὴν τοποθεσίαν, μάλιστα μακρό-θεν ὁρωμένη παρουσιάζει
μαγευτικόν θέαμα· τὸ ἔδαφος αὐτῆς εἶνε λίαν ἀνώμαλον καὶ ἐπικλινὲς σχηματίζον
τρίγωνον στερεόν, ἐπὶ τῆς Β. πλευρᾶς τῆς ὁποίας κείται ἡ Ὀθωμανικὴ συνοικία, ἐπὶ
δὲ τῶν δύο ἄλλων ἡ Χριστιανική, καὶ ἐπὶ τῆς ἐπὶ τῆς κορυφῆς ἡ Ἰουδαϊκὴ καὶ τὰ
ἐμ πορικά καταστήματα (τσαρση), ἐνῷ ἡ ἡ ἀγορ ἀγορὰ κεῖται ἐπὶ τοῦ ἰσθμοῦ. Ἡ
τερπνὴ λίμνη (Ορεστιάς) τῆς Καστορίας κυκλικῶς κατὰ μήκος περιστρεφομένη ἔχει
τετράωρον περιφέρειαν καὶ ἀκτῖνα μιᾶς ὥρας καὶ πλαισιοῦται διὰ διὰ μαγευτικής
λο ὡς λωρίδος πεδιάδος, ἀναπεπταμένης πρὸς Νότον,· ἔνθα ἐκβάλλει εἰς τὴν
κοιλάδα τοῦ ᾿Αλιάκμονος, ὑπέρκεινται δ' αὐτῆς πρὸς Α. μὲν τὸ Βέρνον (Βόρα) ὑψούμενον
εἰς τὴν ἀγρίαν κορυφήν Βίτσι (2065 μ.), πρὸς Β. δὲ ἡ πετρώδης ἀπόφυσις τοῦ
Βαρνούντος· ἀπὸ τῆς χερσονήσου φαίνονται ὡραία τὰ χωρία τὰ κοσμοῦντα τὰς
κλιτύας καὶ τὰ κράσπεδα τῶν ὀρέων τούτων, Τὸ πάλαι ἡ Καστορία, ὀνομασθεῖσα οὕτω
κατ' ῎Ανναν τὴν Κομνηνὴν ἐκ τῶν πύργων καὶ καστρῶν, δι' ὧν καθίστατο φρούριον
ἀπόρθητον, ἦτο όνομαστὴ πόλις ἀναφερομένη ὑπὸ πολλών συγ-γραφέων καὶ ἐλέγετο
Κέλετρον· καίτοι δὲ λίαν ὀχυρά, τῷ 200 π. Χ. παρεδόθη τῷ Ῥωμαίῳ στρατηγῷ
Σουλπικίῳ· καταστραφεῖσα δὲ ἔπειτα ἀνφκοδομήθη ὑπὸ τοῦ Μ. Ιουστινιανοῦ· ὑπέστη
δὲ καὶ αὕτη κατά τὸν Γ΄. καὶ ΙΑ΄. αἰῶνα τὰ δεινὰ τῆς ἐπιδρομὴς τῶν Σλαύων,
κατακτη-θεῖσα ἐπὶ βραχύ, ἀλλ' ἀνεκτήθη ὑπὸ τῶν Βυζαντινῶν αὐτογματό-ρων, οἵτινες
ὡς ἐχρησιμοποίουν αὐτὴν ὡς τόπον ἐξορίας ας διὰ τοὺς ἐκπεπτωκότας πατρικίους
καὶ μεγιστάνας, ὧν τὰ περασμένα μεγαλεία καὶ ὁ θρησκευτικὸς ἐνθουσιασμὸς ἀφῆκαν
διὰ τῶν αἰώνων ανεξά λειπτα τὰ ἴχνη τῆς διαβάσεως αὐτῶν ὡς λαμπρὰν ἀντανάκλασιν
δύοντος ἡλίου. Λέγεται ὅτι ἀνακαλούμενοι ἐντεῦθεν πρὶν ἢ φύγω σιν ἀνήγειρον ἕκαστος
καὶ ἕνα ναὸν ἴσως πρὸς δόξαν Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ δι' ὕποπτον ἀθανασίαν· τοιούτους
δὲ ναοὺς ἀρίθμεῖ ἡ πόλις σήμερον 74 Ἡ Καστορία ὑπαγομένη ἄλλοτε εἰς τὴν ἀρχιεπισκοπὴν ᾿Αχρία δων, εἶνε ἔδρα Μητροπολίτου καὶ Καϊμακάμη· ἔχει δὲ ἐν ὅλιῳ 12000 κατοίκους (7000 Ἕλληνας, 3500 Οθωμανούς 1200 Ίου-δαίους καὶ 300 ᾿Αθιγγάνους), οἵτινες πάντες ὁμιλοῦσι τὴν ὡραίαν Ἑλληνικήν· ἡ Κοινότης διατηρεῖ ἡμιγυμνάσιον, ἀστικὴν Σχολήν, Παρ-θεναγωγεῖον καὶ δύο Νηπιαγωγεία. Ὁ ἀριθμὸς τῶν μὲν μαθητῶν ἀνέρχεται εἰς 1000, τῶν δὲ δι-δασκάλων εἰς 20, ἀμφοτέρων τῶν φύλων. Αἱ πρόσοδοι τῆς
Κοινό-τητος ἀνέρχονται εἰς 800 λε λίρας ἐτησίως προερχομένας κυρίως ἐκ τῶν
τόκων τῶν χρημάτων τῶν κατατεθειμένων παρὰ τῇ Ἐθνική Τραπέζῃ καὶ τῇ Ελληνική
Κοινότητι Βιέννης. Μοναὶ ἐν πάσῃ τῇ ἐπαρχία ὑπάρχουσιν ἐπτά,
ὧν σπουδαιότε-και ἡ τῶν ᾿Αγίων Αναργύρων καὶ ἡ τῆς Παναγίας τῆς Κλεισού-ρας ἐπὶ
γραφικωτάτης τοποθεσίας. Ναοὺς δὲ ἡ πόλις ἔχει δύο και θεδρικούς, τὸν τῆς
Μητροπόλεως καὶ τὸν τοῦ ἁγίου Γεωργίου, καὶ 74 παρεκκλήσια, ὡς ἄνω ἐλέχθη, τὰ
ὁποῖα περικλείουσι πλού σίαν ἀρχαιολογικὴν ὅλὴν τῆς Βυζαντινῆς τέχνης καὶ ἁγιογραφίας
ἀπὸ τοῦ Θ' αἰῶνος καὶ ἐφεξῆς· ἐξέχουσι δὲ τὸ τῶν Ταξιαρχῶν παρὰ τὴν
Μητρόπολιν, ὅπερ᾿ ἔχει θαυμασίαν ζωγραφίαν ἀνακαινισθεῖσαν τῷ 6460 ἢ 952 μ.
Χ., τῆς Παναγίας της Κουπελίτικης τῆς Παναγίας Φανερωμένης, τῶν ἁγίων
Αναργύρων καὶ τοῦ ἁγίο Στεφάνου, τὸ ἀρχαιότερον πάντων· τὰ δύο τελευταία εἶνε
πρότυπο βυζαντινοῦ ῥυθμοῦ. Ἡ πόλις παρ' ὅλην τὴν λαμπρὰν ἐντύπωσιν,
ἣν προξενεί μια κρόθεν θεωμένη διὰ τὴν ἔκτακτον τοποθεσίαν, παρ' ὅλας τὰς με
γαλοπρεπεῖς αὐτῆς οἰκοδομάς, ἐν αἷς ἀπεικονίζεταὶ πως τὸ οἰχόμε νον ἡγεμονικὸν
μεγαλεῖον τὴς πάλαι λαμψάσης Βυζαντινὴς ἀριστο κρατίας, παρουσιάζει πάσας τὰς
ἀτελείας μήπω πεπολιτισμένης κοι νωνίας, ἐν ᾗ φαίνεται ὅτι ἡ ἀρχαϊκὴ
πολυτέλεια καὶ ἁβρότης, – κοσμιότης καὶ ἡ καθαριότης δὲν κατώρθωσαν εἰσέτι νὰ
ἐξέλθωσ τοῦ ὁδοῦ τῶν οἰκιῶν, ἐν αἷς ὄντως εύρίσκει τις πατριαρχικὴν
φι-λοξενίαν καὶ ὅθεν ἀποκομίζει τὰς ἀρίστας τῶν ἐντυπώσεων, ὡς ὅμως λησμονεῖ
εὐθὺς ὡς ἐξέλθῃ εἰς τὰς βορβορώδεις ἐκείνας ὁδοὺς ἡ μᾶλλον εἰπεῖν σκολιὰς ἀτραπούς,
αἵτινες ὀφιοειδῶς διήκουσαι κατ ἀνώμαλον διεύθυνσιν κρύπτουσι πᾶσαν ῥυπαρότητα
καὶ ἀσχημίαν Ἐκ τῶν κοινοτικῶν καθιδρυμάτων ἐξέχουσι
τὸ μέγαρον του Γυμνασίου καὶ ὁ Μητροπολιτικός Ναός. Πλὴν τῶν ἄλλων λιμναίων ἰχθύων
ἡ λίμνη της Καστορίας ἔχει καὶ τοὺς περιφήμους γουλια-νούς· ἀλλ᾿ ἡ Καστορία
κατέστη γνωστή καθ' ὅλην τὴν Εὐρώπην διὰ τὴν μοναδικὴν βιομηχανίαν τῶν ὡραίων
γουναρικῶν, ἅπερ κατεργά ζονται θαυμασίως οἱ πλεῖστοι τῶν πολιτῶν, καὶ ἅτινα ἀποφέρουσι
μεγάλας προσόδους ἐκ τῆς γενομένης ἰδίως ἐν Παρισίοις, Βιέννη καὶ Λειψίᾳ
καταναλώσεως. Ἡ Καστορία διακρινομένη ἐπὶ φιλομουσίᾳ
δικαίως δύναται νὰ καυχάται ὅτι ἀνέδειξε σπουδαίους ἄνδρας καὶ ἐν τοῖς
γράμμασι καὶ ἐν ταῖς ἐπιστήμαις, οἷον τὸν Μανωλάκην ίδρυτὴν τῆς μεγάλης του
Γ. Σχολῆς, τὸν Θωμᾶν Μανδακάσην ἰατροφιλόσοφον, τὸν Γεώρ γιον Καστριώτην ἡγεμόνα
τῆς Βλαχίας καὶ ἱδρυτὴν ἐνταῦθα ἱε-ρατικής Σχολῆς (1708), τὸν χαριέστατον
ποιητὴν ᾿Αθανάσιον Χρι στόπουλον, τὸν Δαμιανόν Γεωργίου καὶ Παῦλον Ἰωάννου, ἰατροὺς
καὶ καθηγητὰς ἐν τῷ Ἐθνικῷ Πανεπιστημίῳ κ.τ.λ.· ἀλλὰ καὶ σή-μερον ἡ Καστορία
δὲν ὑστερεῖ ἀνδρῶν δυναμένων νὰ συνεχίσωσι τὸ ἔργον τῆς σεπτῆς ταύτης
πλειάδος· ὁ ἐνθουσιασμὸς τοῦ λαοῦ εἶνε μέγας· κατὰ τὴν διάλεξιν, ἣν κατὰ
πρόσκλησιν τῆς ἐθνικῆς Λέ-σχης ἀνέλαβον νὰ κάμω, ἐθαύμασα τὴν ἀθρόαν συρροὴν
αὐτοῦ, ὅπερ σημαίνει ὅτι ἐνταῦθα ἀκμάζει ζει τὸ ἐθνικὸν νικὸν αἴσθημα καὶ ἔχει
μίψῃ οὕτω βαθείας τὰς ρίζας, ὥστε ἐν μείζονι μοίρᾳ καλλιεργούμενον καὶ ὑπεράνω
τῶν ἀνθρωπίνων ἀδυναμιῶν αἰρόμενον, δύναται νὰ φέρῃ ἀγαθὰ ἀποτελέσματα. Ἡ ὑπὸ
τὴν προεδρείαν παλαιμά χου ἀνδρὸς τοῦ κ. Δ. Φεραίου ἐθνικὴ Λέσχη καὶ ὑπὸ τὰς
εὐχὰς καὶ τὴν ἐμπνευσμένην δραστηριότητα τοῦ λαμπρού Μητροπολίτου κ. Ἰωακεὶμ
προώρισται νὰ ἐξυπηρετήσῃ ὕψιστα ἐθνικά συμφέροντα, διασκεδάζουσα τὰ ἐπικρεμάμενα
ἄνωθεν τῆς ἑλληνικωτάτης ταύτης πόλεως σκιερὰ νέφη. Ἐν ᾿Αθήναις τῇ 27 Νοεμβρίου 1908. ΕΥΛΟΓΙΟΣ Α. ΚΟΥΡΙΛΛΑΣ Φοιτητής τῆς Θεολογίας καὶ Σύμβουλος
τοῦ Παμμακεδονικού Συλλόγου, Μακεδονικόν Ημερολόγιον, Επετηρίς των
Μακεδόνων, τόμος 2 Σελ. 283-291 |
KORÇA Në fushën e Dasaretisë jugore, e cila
gjithmonë mbeti vend maqedonas dhe quhej Maqedonia e Lirë, ndodhet Korça e sotme, krahina e së cilës quhej vendi i
Kalikoinëve, me një qytet të vetëm, Bantinën. Dy orë larg dhe në veri të saj
ndodhej Pelioni i lavdishëm — sot Pliasa — pranë të cilit Aleksandri i Madh,
në vitin 335 para Krishtit, shpartalloi dy mbretërit ilirë, Kleitin dhe
Glaukian. Kjo fushë, e rrethuar nga të gjitha
anët me male, skajet e të cilave zbukurohen në mënyra të ndryshme nga livadhe
të gjelbëruara, lugina të këndshme dhe kodrina, të përshkuara nga ujëra të
kulluara, ka gjatësi prej dhjetë orësh dhe gjerësi prej dy orësh. Ajo
shtrihet nga veriu drejt jugut dhe kufizohet në lindje nga mali i Voios, (Morava) në jug nga Qiari, (Qerdhos), degëzim i Tomorit; në perëndim nga vargmali Kandauia dhe malet e Voskopojës; ndërsa në veri nga
Livanisku shkëmbor dhe i lartë, 1863 metra, Gora ose
Mali i Thatë, një zgjatim i maleve Pieriane ose Pirenaike. Pjesën veriore të
saj e përshkon Deksoli, (Skamoni), i cili, duke kaluar përmes liqenit të Svirinës ose
Sofianit
(Sovianit) në pjesën veriore të fushës
së përmendur, derdhet në Afo. Korça,
qytet i ri dhe shumë i bukur, dikur quhej Episkopi dhe ishte një fshat i
parëndësishëm, i cili vetëm gjatë shekullit të kaluar filloi të zmadhohej dhe
të lulëzonte. Sot ka 18.000 banorë, prej të cilëve vetëm një pjesë janë
myslimanë, ndërsa të tjerët janë grekë të krishterë, të cilët të gjithë
flasin shqip. Është seli Mitropoliti dhe Mutasarrifi, i cili ka nën varësinë e tij
katër nënprefektura. Për sa i përket zbukurimit dhe rregullimit urban, është
ndër qytetet e para të Maqedonisë. Ndërtesa të bukura, ndarje e rregullt e
lagjeve, rrugë të gjera dhe pastërti e skajshme në çdo gjë, nga kasollja e të
varfrit deri te pallati i të pasurit, e dallojnë atë nga shumë qytete të
tjera. Selia
madhështore mitropolitane, e ngritur mbi një vend të hapur, dhe Kisha e re
madhështore e Shën Gjergjit, për të cilat u shpenzuan pothuajse 50.000 lira,
dëshmojnë mirëqenien dhe dashurinë për kombin të korçarëve fisnikë, të cilët,
duke bërë tregti në Egjipt, Rumani dhe Amerikë, i vënë të gjitha pasuritë e
tyre në të mirë të Komunitetit. Tashmë është marrë vendim edhe për ngritjen e
një ndërtese për vendosjen e Gjimnazit, për të cilën janë caktuar 20.000
lira. Por edhe
mbajtja e shkollave të shkëlqyera — Gjimnazit, Shkollës së Vashave, dy
Shkollave Qytetare dhe dy Kopshteve — në të cilat mësojnë rreth 1000 nxënës,
të udhëzuar nga 40 mësues, dhe për të cilat shpenzohen çdo vit 1.800 lira, që
vijnë kryesisht nga interesat e parave të bamirësve të mëdhenj J. Banga dhe
Anastas Liakçe, të depozituara në Bankën Kombëtare të Greqisë, dëshmon
përparimin dhe dashurinë për arsimin të bashkëkombasve. Nuk mund
të mos përmend këtu edhe dëshmorin e atdheut Fotin, i cili u vra mizorisht më
9 shtator 1906 pranë Bravdicës nga armiqtë e Orthodhoksisë dhe të Helenizmit.
Vdekja e këtij hierarku të nderuar, për të cilin po ngrihet një monument
madhështor nga korçarët fisnikë, ishte një flijim i çmuar për Helenizmin dhe
lavdi për Mitropolinë e Korçës. Zakonet
dhe traditat janë të lashta greke, ndërsa ndjenja fetare, sidomos te gratë,
të cilat mbushin përditë kishat, është shumë e zhvilluar. Kisha katedrale ka
dy: Mitropolinë e Shën Premtes dhe Shën Gjergjin, për të cilin fola më lart,
si edhe shumë kishëza jashtë qytetit. Por kjo krahinë zotëron edhe shtatë
manastire historike dhe të pasura, ndër të cilat dallohen ai i Voskopojës dhe
ai i Hoçishtit. Korça,
nga pikëpamja tregtare, është shumë e lulëzuar, sepse ndodhet ndërmjet
Manastirit dhe Janinës dhe përqendron rreth vetes një krahinë të madhe.
Pazari i saj, ku çdo të shtunë mblidhen banorët e të gjitha rrethinave, është
i denjë për t’u përmendur, duke përfshirë 800 dyqane të ndryshme, pothuajse
të gjitha greke, si edhe hotele të bukura dhe mullinj me avull. Mallrat e
tregtisë, përveç drithërave dhe ushqimeve, janë veçanërisht prodhimi i
lëkurëve dhe i këpucëve të bukura, endja dhe rrobaqepësia — velenxa, guna,
qilima — si edhe farkëtaria. Për shkak të zhvillimit të blegtorisë, prodhon
djathë dhe gjalpë të zgjedhur, por mbi të gjitha lesh të butë, prej të cilit
bëhen pëlhura të bukura leshi. Ka shumë fruta të mira. Mollët e bukura të
kuqe të Ohrit, të mëdha — katër në një okë — të ëmbla dhe shumë aromatike,
janë shumë të kërkuara. Tregtia
këtu, për shkak të pozitës së përshtatshme, mund të lulëzojë shumë, nëse
themelohen qendra të mëdha tregtare, në mënyrë që tregtarët e vegjël të mos
detyrohen, siç ndodh tani, t’i bëjnë furnizimet e tyre nga Selaniku. Për
këtë, megjithatë, është e nevojshme ekzistenca e një banke kredie për
mbështetjen e tyre dhe të bujqve, të cilët i shfrytëzojnë bejlerët
fajdexhinj. Përveç
këtyre, kjo pjesë e Maqedonisë është e pasur edhe me minerale. Të gjitha
malet përreth janë minerare, veçanërisht kanë qymyrguri të cilësisë së
shkëlqyer, ndërsa mermerët e purpurt të Polenës janë të njohur. Fatkeqësisht,
malet janë në pjesën më të madhe të zhveshura, sepse nuk është marrë asnjë
kujdes për pyjet, ndërsa para pesëdhjetë vjetësh të gjitha ishin të mbuluara
me bredha të bukur dhe ahishte të larta. Për këtë arsye ujërat janë të pakta,
por të mira. Rreth
qytetit ka vende të bukura për shëtitje dhe kafene, sidomos në lindje, te
vreshtat. Gjithashtu kodra e Shën Athanasit, pranë qytetit, dhe më larg
Teqeja e Melçanit dhe Manastiri i Boboshticës janë vende të jashtëzakonshme,
të mbuluara me pemë hijedhënëse dhe ujëra të kulluara. Në një distancë gjysmë
ore në lindje ndodhet Emboria (Mborja), me 100 familje të përziera, ku ka kopshte të bukura
dhe kishën bizantine të Ngjitjes së Zotit në Qiell, të themeluar rreth
shekullit IX pas Krishtit. Ndërtesa
të tjera të rëndësishme, përveç atyre komunitare që u përmendën, qyteti ka
edhe ndërtesën e administratës, orën, bashkinë, dy xhami dhe sarajet e
bejlerëve. Administrata e Korçës ka një popullsi prej 35.538 grekësh dhe
84.171 myslimanësh. Rumanizues (arumunë, vllehë të ndikuar nga propganda
rumune) ka 40 familje brenda qytetit dhe 50 në Plasë. Por stolitë më të
shquara të këtij Komuniteti grek janë Lidhja Kombëtare, të cilën e lashë në
formim e sipër, dhe Vëllazëria e Arsimdashësve, e cila, nën kryesinë e mjekut
shumë shpresëdhënës z. Haralamb Dardha, është paracaktuar që, përmes muzikës,
gjimnastikës dhe kultivimit të letrave greke, të përparojë shumë formimin
kombëtar të rinisë entuziaste të Korçës, e cila me këngë kombëtare kënaq çdo
mbrëmje veshët e qytetarëve. Por edhe
misioni i Lidhjes Kombëtare është shumë i lartë. Përqendrimi dhe bashkimi,
nëse dikur imponohen, sot imponohen veçanërisht këtu, ku horizonti nuk është
aq i kthjellët, ndërsa njëzëri dhe bashkëveprimi janë kushti i domosdoshëm i
ekzistencës sonë. Në Korçë,
ku qëndrova për njëzet ditë, i pritur me nderim dhe mikpritje në pallatin
mitropolitik nga Mitropoliti i nderuar imzot Gjervasit, pata rastin të njoh
dhe të vlerësoj ndjenjat fisnike dhe zellin e parësisë së nderuar, e cila
mbron me guxim të drejtat kombëtare përballë armiqve dashakeqës të
Helenizmit. Gjithashtu pata nderin të mbaj në këtë qytet dy ligjërata: një
për themelimin e një Lidhjeje Kombëtare dhe një tjetër për çështjen
shqiptare, e cila shkakton jo pak trazim në këtë Komunitet grek. Ky
Komunitet, për shkak të rëndësisë së tij, ka tërhequr prej kohësh vëmendjen e
shqiparistëve (simpatizantëve të shqiptarizmit), të cilët luftojnë me gjithë
fuqinë për të ngritur këtu një qendër veprimtarie, me qëllim largimin nga
rruga të popullsisë së pastër greke të krahinës. Por, megjithëse me shumë
vështirësi arritën të themelojnë një klub shqiptar, në veprimtaritë e tyre u
përplasën me forcën e pathyeshme të Helenizmit, pa arritur të bindin as vetë
myslimanët. Çështja
shqiptare është pronë vetëm e bejlerëve fisnikë dhe e myslimanëve bektashinj,
skizmatikë, të cilëve u ka ndezur aq shumë krenarinë kombëtare, sigurisht për
shkak interesash, saqë në fanatizmin e tyre të pamend nuk dallojnë se janë
bërë vegla të verbra të një politike të huaj të errët. Mirëpo,
meqenëse këto ide janë të huaja dhe të nxitura nga jashtë, ato i kanë ndarë
shqiptarët e pafat në shumë kampe që luftojnë ndërmjet tyre. Me kohë, turqit
e Korçës, kasabalinjtë, duke kuptuar kotësinë e përkrahësve të kësaj ideje
kimerike, u larguan prej kohësh dhe bashkëpunojnë me të krishterët kundër
bejlerëve. Por edhe këta shpejt do t’u kthejnë shpinën propagandistëve
dinakë, kur të mësojnë se këta “dashamirës” italianë, rumunë dhe austriakë
përpiqen jo vetëm të shuajnë vetëdijen kombëtare, por edhe vetë emrin e
shqiptarëve nga libri i jetës, duke i ndarë ata nga tërësia e Helenizmit, me
të cilin janë lidhur pazgjidhshmërisht jo vetëm përmes gjuhës, lidhjeve
natyrore e farefisnore dhe traditave, jo vetëm përmes zakoneve dhe traditave
të historisë së gjallë, por edhe përmes dëshirave dhe interesave të
përbashkëta, për të cilat shpesh, duke luftuar së bashku, derdhën gjak dhe
për kaq shumë shekuj jetuan e vepruan në bashkëjetesë vëllazërore. Në një
largësi prej pesë orësh drejt lindjes ndodhet, pranë rrëzave të Varnundës,
qyteza e bukur dhe tregtare e Bilishtit, seli e Mudirit. Ajo ka një pazar me
pothuajse 100 dyqane, të gjitha greke, ku çdo të enjte mblidhen banorët e
rrethinave. Pozita e saj është e këndshme; përpara ka luginën e vogël të
Devollit, të përshkuar nga lumi me të njëjtin emër, mbi të cilën ngrihet me
krenari Voiosi, i mbuluar me ahishte të dendura. Rrëzat e tij zbukurohen nga
fshatra të ndryshme shqipfolëse, ndër të cilat dallohet Hoçishti, një qytezë
e pasur me 350 familje, prej të cilave 50 turke, që mban një shkollë të
shkëlqyer greke dhe është e njohur për Manastirin e Profetit Ilia.
Vendndodhja e këtij manastiri është e denjë për t’u parë dhe unike, pasi
zotëron mbi gjithë krahinën. Në jug të
saj ndodhet Ziçishti, me 120 familje, në një vendndodhje shumë të këndshme,
mes plepave të lartë, e përshkuar nga Morava. Ajo ka shkollë greke dhe katër
kisha, ndër të cilat e bukur është ajo e Hyjlindëses, e zbukuruar me kujdesin
e myhtar Gjergji P. Theodhorit. Në një largësi prej tri orësh prej saj, mbi
shpatet e malit, ndodhet Dardha heroike, në një vendndodhje romantike, mes
pyjeve të dendura, të cilat dikur strehonin luftëtarët zemërluanë të Maqedonisë,
në strehimet e tyre të lavdishme. Nga
Bilishti, pas një udhëtimi gjashtëorësh drejt jugut, arrin në Kostur. Ky
qytet, i ndërtuar në formë amfiteatri brenda liqenit, mbi gadishullin e
vogël, Kostel, i lidhur me tokën me një istëm prej 50 metrash, ka një
vendndodhje të veçantë. Sidomos kur shihet nga larg, paraqet një pamje
magjepsëse. Toka e tij është shumë e pabarabartë dhe e pjerrët, duke formuar
një trekëndësh të ngurtë, në anën veriore të të cilit ndodhet lagjja osmane,
ndërsa në dy anët e tjera lagjja e krishterë. Në majë ndodhet lagjja hebraike
dhe dyqanet tregtare, çarshia, ndërsa pazari ndodhet mbi istëm. Liqeni i
këndshëm i Kosturit, Orestiada, i shtrirë në formë rrethore, ka një perimetër
prej katër orësh dhe rreze prej një ore. Ai rrethohet nga një brez magjepsës
fushe, i hapur drejt jugut, ku derdhet në luginën e Aliakmonit. Mbi të
ngrihen në lindje Vernoni (Vora), që arrin në majën e egër Vitsi, 2065 metra,
ndërsa në veri zgjatimi shkëmbor i Varnundës. Nga gadishulli duken bukur
fshatrat që zbukurojnë shpatet dhe rrëzat e këtyre maleve. Në kohët
e lashta Kosturi, e quajtur kështu sipas Ana Komnenës nga kullat dhe
kështjellat me të cilat bëhej një fortesë e pamposhtur, ishte qytet i njohur,
i përmendur nga shumë shkrimtarë, dhe quhej Keletron. Megjithëse shumë e
fortifikuar, në vitin 200 para Krishtit iu dorëzua gjeneralit romak Sulpiki.
Më pas u shkatërrua dhe u rindërtua nga Justiniani i Madh. Edhe ajo pësoi,
gjatë shekujve III dhe XI, të këqijat e dyndjeve sllave, duke u pushtuar për
pak kohë, por u rimor nga perandorët bizantinë, të cilët e përdorën si vend
internimi për patrikë dhe personalitete të rrëzuara. Madhështia e tyre e
dikurshme dhe entuziazmi fetar lanë përgjatë shekujve gjurmë të pashlyeshme
të kalimit të tyre, si një pasqyrim i ndritshëm i diellit që perëndon. Thuhet
se, kur thirreshin të ktheheshin prej këtej, para se të largoheshin, secili
ngrinte nga një kishë, ndoshta për lavdinë e Perëndisë, por edhe për njëfarë
pavdekësie të dyshimtë. Të tilla kisha numëron sot qyteti: 74. Kosturi,
që dikur varej nga Kryepiskopata e Ohrit, është seli Mitropoliti dhe
Kajmekami. Ajo ka gjithsej 12.000 banorë: 7.000 grekë, 3.500 osmanë, 1.200
hebrenj dhe 300 romë, të cilët të gjithë flasin gjuhën e bukur greke.
Komuniteti mban një gjysmëgjimnaz, një shkollë qytetare, një shkollë vajzash
dhe dy kopshte. Numri i
nxënësve arrin në 1000, ndërsa i mësuesve në 20, nga të dyja gjinitë. Të
ardhurat e Komunitetit arrijnë në 800 lira në vit, që vijnë kryesisht nga
interesat e parave të depozituara pranë Bankës Kombëtare dhe Komunitetit Grek
të Vjenës. Në gjithë
krahinën ekzistojnë shtatë manastire, ndër të cilët më të rëndësishmit janë
ai i Anargjëndëve të Shenjtë dhe ai i Hyjlindëses
së Këlcyrës, në një vendndodhje shumë piktoreske. Qyteti ka dy kisha
katedrale, atë të Mitropolisë dhe atë të Shën Gjergjit, si edhe 74 kishëza,
siç u tha më lart, të cilat përmbajnë një pasuri të madhe arkeologjike të
artit dhe ikonografisë bizantine, nga shekulli IX e më pas. Ndër to dallohen
kisha e Taksiarkëve pranë Mitropolisë, e cila ka një pikturë të mrekullueshme
të rinovuar në vitin 6460, ose 952 pas Krishtit, kisha e Hyjlindëses së
Kupelitikës, Hyjlindëses së Faneromenit, e Anargjëndëve të Shenjtë dhe e Shën
Stefanit, më e lashta nga të gjitha. Dy të fundit janë modele të stilit
bizantin. Qyteti,
pavarësisht përshtypjes së shkëlqyer që shkakton kur shihet nga larg për
shkak të vendndodhjes së tij të jashtëzakonshme, dhe pavarësisht të gjitha
ndërtesave të tij madhështore, në të cilat pasqyrohet deri diku madhështia
princërore e shkuar e aristokracisë bizantine që dikur shkëlqeu, paraqet të
gjitha mangësitë e një shoqërie ende jo të qytetëruar plotësisht. Duket se
luksi dhe hijeshia e vjetër, rregulli dhe pastërtia nuk kanë arritur ende të
dalin nga oborret e shtëpive, në të cilat vërtet gjen mikpritje patriarkale
dhe prej nga merr përshtypjet më të mira, të cilat, megjithatë, i harron
menjëherë sapo del në ato rrugë me baltë, ose më mirë të themi në shtigje të
shtrembra, që kalojnë si gjarpërinj në drejtim të parregullt dhe fshehin çdo
papastërti dhe shëmti. Nga
institucionet komunitare dallohen ndërtesa e Gjimnazit dhe Kisha e Mitropolisë.
Përveç peshqve të tjerë të liqenit, liqeni i Kosturit ka edhe gulanët e
famshëm. Por Kosturi u bë i njohur në të gjithë Evropën për industrinë e saj
unike të peliçeve të bukura, të cilat i përpunojnë me mjeshtëri shumica e
qytetarëve dhe që sjellin të ardhura të mëdha nga konsumi, sidomos në Paris,
Vjenë dhe Lajpcig. Kosturi, i
dalluar për dashurinë ndaj arsimit, me të drejtë mund të mburret se nxori
burra të shquar si në letra, ashtu edhe në shkenca, si Manolakis, themelues i
Shkollës së Madhe të Kombit, Thoma Mandakasin, mjek dhe filozof, Gjergj
Kastriotin, princ të Vllahisë dhe themelues këtu i një shkolle priftërore në
vitin 1708, poetin shumë të hijshëm Athanas Hristopullon, Damian Gjergjiun
dhe Pavllo Janin, mjekë dhe profesorë në Universitetin Kombëtar, etj. Por edhe
sot Kosturi nuk është i varfër në burra që mund të vazhdojnë veprën e kësaj
plejade të nderuar. Entuziazmi i popullit është i madh. Gjatë ligjëratës që,
me ftesë të Klubit Kombëtar, mora përsipër të mbaj, admirova pjesëmarrjen e
madhe të njerëzve. Kjo tregon se këtu lulëzon ndjenja kombëtare dhe ka hedhur
rrënjë aq të thella, saqë, nëse kultivohet edhe më shumë dhe ngrihet mbi
dobësitë njerëzore, mund të sjellë rezultate të mira. Klubi
Kombëtar, nën kryesinë e burrit veteran z. D. Feraios dhe nën uratat e
veprimtarinë e frymëzuar të Mitropolitit të shkëlqyer imzot Joakimin, është i destinuar t’u shërbejë
interesave më të larta kombëtare, duke shpërndarë retë e errëta që rëndojnë
mbi këtë qytet kaq grek. Në
Athinë, më 27 nëntor 1908. Eulogios
A. Kurillas Makedonikon
Imerologion, Vjetari i Maqedonasve, vëllimi 2 |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου