Κέντρο Πολιτισμού "Σταύρος Νιάρχος" - Qendra Kulturore "Stavros Niarhos"

Με το θάνατό του στις 15 Απριλίου1996 ο Έλληνας εφοπλιστής, Σταύρος Νιάρχος άφησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του στο ίδρυμα «Σταύρος Νιάρχος» που κατέστη η σημαντικότερη παρακαταθήκη του, αφού το Ίδρυμα, μεταξύ άλλων, κατασκεύασε το Κέντρο Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος, έναν πολυχώρο 210.000 μ², στον οποίο στεγάζονται πλέον η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, η Εθνική Λυρική Σκηνή, αθλητικό πάρκο κ.ά.

Me vdekjen e tij më 15 Prill 1996, pronari grek i anijeve, Stavros Niarhos, la një pjesë të madhe të pasurisë e tij për Fondacionin Stavros Niarhos , i cili u shëndrua në trazhgiminë e tij më të rendësishme, teksa ky Fondacion ndërtoj midis të tjerave, edhe Qendrën Kulturore "Stavros Niarhos", një godinë shumëfunksionale me sipërfaqe të përgjithshme prej 210.000 metra katrore, në të cilën funksionojnë sot Biblioteka Kombëtare e Greqisë, Teatri Kombëtar i Operës dhe Baletit, ambjenti sportiv etj.

Έτος 1958: Πως καθορίστηκαν τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας. - VITI 1958: Si e ndamë detin me Greqinë

VITI 1958: Si e ndamë detin me Greqinë Tashmë dy vendet janë drejt diskutimit të një marrëveshjeje të re për delimitimin e kufirit detar, pas asaj që shkaktoi shumë polemika për fshehtësinë e hartimit të saj dhe mungesën e transparencës. Por historia na fton të kërkojmë shembuj të ngjashëm kur Shqipëria dhe Greqia janë marrë vesh normalisht për kufirin e tyre detar, madje me koordinata të qarta e të përcaktuara me mirëkuptim. Dhe rasti i vitit 1958 dëshmon se kufiri ynë ujor me Greqinë nuk po caktohet për herë të parë tani. Ndoshta formulimi i saktë do të ishte që “delitimitimi i përpiktë po bëhet për herë të parë” – raporton Dita. Po për ç’farë bëhej fjalë dhe si ishte gjendja në vitin 1958, kur Shqipëria komuniste dhe Greqia mbretërore firmosën protokollin për pastrimin e Kanalit të Korfuzit nga minat e Luftës së Dytë? Ishte shenja e parë e shkrirjes së akujve në një kohë kur de facto dhe de jure, Greqia ishte në gjendje lufte me Shqipërinë. Vetëm nëntë vjet më herët kishin ndodhur të famshmet “provokacione të gushtit” të 1949-ës, kur ushtria qeveritare greke me ndihmë të fortë anglo-amerikane luftonte jo vetëm kundër partizanëve grekë në malet e Gramozit dhe Viçit, por kreu agresion edhe ndaj territorit shqiptar, ku u përplas me ushtrinë shqiptare, me viktima nga të dyja palët. Në fund, rezultati ishte puna e përbashkët e dy flotave detare dhe deklarimi i Kanalit të Korfuzit, “i hapur dhe i sigurtë për lundrim ndërkombëtar”. Por le ta nisim nga e para. Përgatitjet kishin nisur që në fillim të vitit 1958, siç e tregon dhe autorizimi i datës 29 janar me firmë të ministrit të Jashtëm shqiptar Behar Shtylla, për kapitenin e rangut të parë Abdi Mati, shef i shtabit të Flotës Luftarake Detare, që ky i fundit të zhvillojë bisedime dhe të nënshkruajë bashkë me përfaqësuesin përkatës grek, protokollin mbi masat praktike për spastrimin e Kanalit. Në fakt, Shqipëria si anëtare e Traktatit të Varshavës, kishte bërë përgatitje paraprake, trajnim në terren dhe konsultime intensive politike dhe teknike (për mungesë të pajisjeve të duhura detare dhe përvojës) me sovjetikët përgjatë gjithë vitit 1957. Abdi Mati ishte personaliteti kryesor ushtarak detar i Shqipërisë dhe së shpejti do të ngrihej deri në rangun e kundëradmiralit, ndërsa ne delegacion ishin dhe ushtarakë të aftë si Mark Plani, Paskal Thanasi etj. Mati kishte përballë kreun e delegacionit të qeverisë së mbretërisë së Greqisë, kapitenin Emanuel Dhimotaqis. Palët u mblodhën në qytetin e Korfuzit dhe nga data 3 deri më 8 shkurt 1958, përfunduan protokollin dypalësh. Çfarë parashikonte ky protokoll? Secila palë, brenda ujërave të veta territoriale dhe me mjetet e veta, do të kryente punimet përkatëse për pastrimin e minave. Në protokoll bien në sy koordinatat e veçanta (po botojmë faksimilet e tyre) që pala shqiptare dhe ajo greke veçmas, kishin si kufi ujërash territoriale, ndërkohë që në zonën e ngushticës së Korfuzit (pjesa më e afërt me tokën shqiptare, pranë Ksamilit), të përcaktuar me shtatë koordinata, pastrimi do të kryhej me radhë nga të dyja palët, njëra pas tjetrës.  Operacioni i pastrimit nisi në datën 15 mars 1958 dhe përfundoi më 7 korrik të këtij viti. Pala shqiptare përdori 2 dragamina, 1 anije shenjëvendosëse, 1 anije polumbare dhe 1 helikopter, ndërsa marina greke 5 dragamina të mesme, 3 dragamina të vogla, 2 anije shenjuese dhe 1 anije ofiçinë. Minat që kërkoheshin nga koha e luftës ishin të llojit mina me spirancë, mina akustike dhe manjetike. Në fakt, do të ishte e udhës që të quhej “operacion kërkimi”, sepse në nenin 7 të Protokollit të përfunduar dypalësh, theksohet se asnjë nga palët nuk gjeti minë në zonën e vet të tralimit (term detar për kontrollin ujor). Atëherë pse u ndërmor ky operacion? Në bazë të detyrimeve ndërkombëtare, palët duhej të kryenin kontroll në zonat e tyre të përgjegjësisë dhe në ato të përbashkëta, dhe të deklaronin ujëra të sigurta për lundrim ndërkombëtar. Por nga ana tjetër, siç vihet re nga dokumentet, ishte koha që Shqipëria i kishte bërë disa ftesa Greqisë mbretërore për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike. Provokacionet e gushtit 1949 dhe vala e viteve 1949-54 e dërgimit të diversantëve nga kufiri grek kishte marrë fund. Shqipëria ishte pranuar në OKB dhe përgjithësisht, realiteti i një Shqipërie sovrane ishte fakt i kryer tashmë. Nga ana tjetër, në vendin tonë ndodheshin shumë ushtarakë grekë të zënë rob nga koha e provokacioneve të gushtit, që Greqia kërkonte t’i riatdhesonte, ashtu si dhe shumë luftëtarë të majtë grekë që pas dështimit të luftës civile, kaluan këtej kufirit. Një pjesë e komunistëve grekë u transportuan pastaj nëpër vende të tjera të Europës Lindore dhe Bashkimin Sovjetik, por shumë syresh mbetën këtu. Faktikisht, gjesti i vullnetit të mirë nga ana shqiptare për lidhjen e marrëdhënieve diplomatike nuk kishte marrë përgjigje pozitive nga Athina,që megjithatë i kërkonte shtetasit e vet. Lirimi i këtyre të fundit që vazhdoi deri në fillim të vitit 1958, ishte paraprirë nga kërkesa e palës greke që në vitin 1956, e cila me pastrimin e përbashkët të Kanalit të Korfuzit, po testonte synimet dhe qëndrimin shqiptar. Për të shqyrtuar punën e kryer, delegacioni grek mbërriti në Sarandë më 30 korrik 1958 dhe për tre ditë u zhvilluan bisedimet përmbyllëse dhe i firmos deklarata e fundit për çështjen e Kanalit. Përbërjen interesante të delegacionit grek e jep një raport i plotë i palës shqiptare mbi këtë çështje. Përveç kreut Dhimotaqis, nënkryetar i grupit grek ishte himarioti Spiro Milo, kapiten i rangut të dytë në marinën mbretërore greke, nëna e të cilit jetonte ende në Himarë. Anëtar delegacioni ishte komandanti i bazës detare të Korfuzit, kapiteni i tretë Lagonikas, dhe tre ushtarakë të tjerë: komandant dragamine Zulias, oficeri i shtabit të marinës Dhaispis dhe oficeri i ministrisë së Marinës, Agapitos. Sipas një informacioni të detajuar shqiptar dërguar qendrës, këta të fundit ishin aty për plotësimin e delegacionit, pasi Dhimotaqis dhe Spiro Milo ishin ata që kryenin të gjithë bisedimet dhe kishin autoritet absolut. Jo vetëm kaq, por këta të dy një pjesë të mirë të komunikimeve e bënë pa delegatët e tjerë dhe sipas shqiptarëve, ata kishin simpati të fortë politike nga e majta.  Pjesë e grupit ishte dhe përkthyesi Konstandin Cigos. Ja çfarë thotë për të raporti konfidencial shqiptar: “Si përkthyes, delegacioni grek kishte sjellë Konstandin Cigos,i cili është rritur në Sarandë dhe bashkë me familjen e tij është larguar legalisht për në Greqi më 1946, dhe sipas shenjave, duhet të jetë ndonjë agjent. Ky ka ardhur edhe katër herë të tjera në Shqipëri si përkthyes i delegacioneve greke që kanë tërhequr ushtarakët grekë të strehuar në Shqipëri. Qëndrimi i këtij gjatë gjithë kohës në Sarandë ka qenë jo i mirë, aq sa atë e shanë edhe vetë kryetari dhe pjesëtarët e tjerë të delegacionit grek, dhe pothuaj në të gjitha bisedimet ai nuk u përdor fare si përkthyes”. Anëtarët e delegacionit grek ishin të lirë të shëtisnin dhe bisedonin nëpër Sarandë, sigurisht të mbikqyrur. Bisedimet dypalëshe përfunduan më 2 gusht, kur u firmos edhe protokolli përfundimtar mbi punimet për pastrimin e Kanalit të Korfuzit, bashkë me komunikatën e përbashkët për shtyp, e cila shpallte se “përfaqësuesit e të dy qeverive deklarojnë se duke filluar nga ora 12.00 e datës 2 gusht 1958, Kanali i Korfuzit është i lirë për lundrimin e anijeve të mbiujshme”. Në të njëjtën orë të datës 4 gusht, mund të kryhej shpallja me të gjitha mjetet e informacionit, për të njoftuar lundërtarët.  Ajo çka bie në sy nga kjo marrëveshje, është se përmes neneve të ndryshme të saj Shqipëria dhe Greqia ja kanë njohur njëra-tjetrës ujërat përkatëse territoriale me koordinata të definuara qartë, edhe pse bëhej fjalë për dy vende pa marrëdhënie diplomatike dhe praktikisht në gjendje lufte. Pra do të ishte naive të thuhej se mes tyre nuk kishte kufi ujor të përcaktuar. Gjithsesi, do të duheshin konventat e mëvonshme ndërkombëtare mbi kufijtë detarë, detin territorial, zonën speciale, rrafshnaltën kontinentale etj, që kjo njohje të ishte e vlefshme dhe e sanksionuar në aspekt global. k.a. / dita

Έτος 1958: Πως καθορίστηκαν τα θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας. Και οι δύο χώρες διαπραγματεύονται  μια νέα συμφωνία για το καθορισμό των θαλάσσιων συνόρων, μετά από αυτό που προκάλεσε πολλά προβλήματα σχετικά με την μυστικότητα που υπήρχε όταν δημιουργήθηκε αλλά και την έλλειψη της διαφάνειας. Η ιστορία μας καλεί να αναζητήσουμε παρόμοια παραδείγματα, όταν η Αλβανία και η Ελλάδα έχουν συνεννοηθεί κανονικά για το καθορισμό των θαλάσσιων συνόρων τους, μάλιστα με ξεκάθαρα τα σημεία και σε πνεύμα αλληλοκατανόησης και αλληλοσεβασμού. Το 1958 μαρτυρεί πως τα θαλάσσια σύνορα με την Ελλάδα δεν καθορίζονται για πρώτη φορά , τώρα. Ίσως η σωστή διατύπωση θα ήταν "ακριβής καθορισμός γίνεται για πρώτη φορα" - σύμφωνα με την εφημερίδα "Ντίτα". Αλλά για ποιό πράγμα γίνεται λόγος και πως ήταν η κατάσταση το 1958, όταν η κομμουνιστική Αλβανία και η Ελλάδα υπέγραψαν το πρωτόκολλο για τον καθαρισμό του Στενού της Κέρκυρας από της νάρκες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου? Ήταν το πρώτο σημάδι που έδειχνε πως έλιωσαν οι πάγοι σε μια περίοδο που de facto και de Jure, η Ελλάδα βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση με την Αλβανία. Μόνο 9 χρόνια νωρίτερα είχαν συμβεί οι γνωστές "προκλήσεις του Αυγούστου" του 1949, όταν ο  ελληνικός κυβερνητικός στρατός με την αγγλοαμερικανική βοήθεια πολεμούσε εναντίων της ΕΑΜ στο Γράμμο και στο Βίτσι, αλλά και μέσα σε αλβανικό έδαφος όπου υπήρχε μια σύγκρουση με τον αλβανικό στρατό με θύματα και από τις δύο πλευρές. Στο τέλος ως αποτέλεσμα προήλθε η κοινή εργασία των ναυτικών των δύο χωρών   και η δήλωση πως τα στενά της Κέρκυρας "είναι ανοιχτά και ασφαλής προς διεθνή διέλευση". Ας τα πιάσουμε από την αρχή. Οι προετοιμασίες ήγαν ξεκινήσει από την αρχή του 1958, όπως και αποδεικνύει η έγκριση της 29 Ιανουρίου με υπογραφή του Αλβανού υπουργού εξωτερικών Μπεχάρ Στύλλα, για τον  Ανώτατο αξιωματικό  Αμπντί Μάτι, Αρχηγός του Ναυτικού Στόλου, ώστε αυτός ο τελευταίος να διαπραγματευτή και στο τέλος να συνυπογράψει με τον έλληνα ομόλογο του, το πρωτόκολλο πάνω στα πρακτικά μέτρα για το καθαρισμό του Στενού. Στην πραγματικότητα, Αλβανία ως  μέλος του Συμφώνου της Βαρσοβίας, είχε προετοιμαστεί,  εκπαίδευση στο πεδίο και και εντατικές πολιτικές και τεχνικές διαβουλεύσεις ( λόγω της έλλειψης των  κατάλληλων ναυτικών οργάνων και της εμπειρίας) με τους σοβιετικούς καθ' όλο το 1957. Ο Αμπντί Μάτι  ήταν βασική στρατιωτική,  ναυτική προσωπικότητα  της Αλβανίας,  και σύντομα θα έπαιρνε το βαθμό του αντιναύαρχου, ενώ στην επιτροπή υπήρχαν και άλλοι ικανοί στρατιωτικοί όπως ο Μαρκ Πλάνι, Πασκάλ Θανάση κ.α. Ο Μάτι είχε απέναντι του τον αρχηγό της Ελληνικής Βασιλικής Κυβέρνησης τον Εμμανουήλ Δημοτάκη.  Οι επιτροπές συναντήθηκαν στην πόλη της Κέρκυρας  και από της 3 μέχρι και στις 8 Φεβρουαρίου 1958, τελείωσαν την σύνταξη του κοινού πρωτόκολλου. Τί προέβλεπε αυτό το πρωτόκολλο ; Η κάθε πλευρά, μέσα στα εγχώρια ύδατα και με τα δικά της μέσα θα τελούσε τις ανάλογες εργασίες για το καθαρισμό των ναρκών. Στο πρωτόκολλο διακρίνει κανείς δύο ειδικές συντεταγμένες , που η αλβανική και η ελληνική πλευρά, χώρια, είχαν ως θαλάσσια σύνορα, εντωμεταξύ στην περιοχή του στενού της Κέρκυρας  (το κοντινότερο σημείο με το αλβανικό έδαφος το Κσαμίλ (Εξαμίλια), καθορισμένα με 7 συντεταγμένες, ο καθαρισμός θα γινόταν με την σειρά και από τις  δύο πλευρές, το ένα μετά το άλλο. Η επιχείρηση καθαρισμού ξεκίνησε στις 15 Μαρτίου του 1958 και τελείωσε στις 7 Ιουλίου του ιδίου έτους. Η αλβανική πλευρά χρησιμοποίησε   2 ναρκαλιευτές , 1 πλοίο σημαδούρων, 1 καταδυτικό και 1 ελικόπτερο, ενώ το ελληνικό ναυτικό, 5 μεσαίου μεγέθους ναρκαλιευτές,  3 μικρού μεγέθους ναρκαλιευτές, δύο πλοία σημαδούρες και ένα πλοίο εργαστήριο. Οι νάρκες που αναζητούσαν από την περίοδο του πολέμου ήταν  νάρκες με άγκυρα, ακουστικές νάρκες και μαγνητικές. Θα έπρεπε, στην πραγματικότητα να ονομαστεί "επιχείρηση αναζήτησης " γιατί στο άρθρο 7 του τελικού Πρωτόκολλου που σύνταξαν οι δύο πλευρές, τονίζεται πως καμία πλευρά δεν βρήκε νάρκη στην περιοχή αναζήτησης. Αλλά γιατί έγινε όλη αυτή η επιχείρηση; Με βάση τις διεθνές υποχρεώσεις, οι πλευρές θα έπρεπε να τελέσουν έλεγχο στις περιοχές τους αλλά και στα κοινά θαλάσσια ύδατα, και να δηλώσουν πως τα νερά τους είναι ασφαλής προς διεθνή πλεύση. Από την άλλη μεριά όμως, όπως παρατηρεί κανείς στα έγγραφα, ήταν η περίοδος όταν η Αλβανία είχε καλέσεις αρκετές φορές το Ελληνικό Βασίλειο για την έναρξη των διπλωματικών σχέσεων. Οι προκλήσεις του Αυγούστου του 1949 και το κύμα των αποστολών δολιοφθορέων,  των ετών 1949-54  από τα ελληνικά σύνορα είχαν πια τελειώσει. Η Αλβανία είχε γίνει μέλος του ΟΗΕ και γενικά η πραγματικότητα μιας ανεξάρτητης Αλβανίας ήταν πια δεδομένο. Από την άλλη μεριά στην Αλβανία βρίσκονταν όμηροι πολλοί έλληνες στρατιωτικοί, από την περίοδο των συγκρούσεων του Αυγούστου, που η Ελλάδα σκοπούσε τον επαναπατρισμό τους, όπως και πολλούς πολεμιστές της ελληνικής αριστεράς που μετά το εμφύλιο πέρασαν τα σύνορα. Ένα μέρος των ελλήνων κομμουνιστών μεταφέρθηκαν σε άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Σοβιετικής Ένωσης , αλλά πολλοί έμειναν και Αλβανία. Γεγονός είναι πως η πράξη καλής θελήσεως από την αλβανική πλευρά για την δημιουργία διπλωματικών σχέσεων  δεν είχε την αναμενόμενη θετική ανταπόκριση από την Αθήνα, που επέμενε όμως να πάρει πίσω τους υπηκόους της. Η απελευθέρωση τους συνεχίστηκε μέχρι και στις αρχές του 1958, και είχε προηγηθεί το αίτημα της ελληνικής πλευράς από το 1956, η οποία με το κοινό καθαρισμό τους Στενού της Κέρκυρας, δοκίμαζε τους σκοπούς της Αλβανίας. Για να συζητήσουν σχετικά με την εργασία που είχε τελεστεί, η ελληνική αποστολή έφτασε στους Αγίους Σαράντα στις 30 Ιουλίου του 1958 και για τρείς μέρες πραγματοποιήθηκαν οι τελικές συζητήσεις και συνυπέγραψαν την κοινή δήλωση  για το θέμα του Στενού. Την ιδιαίτερη σύνθεση της Ελληνικής αποστολής το δίνει μια πλήρης αναφορά   της αλβανικής πλευράς για την υπόθεση. Πέρα από τον Πρόεδρο Δημοτάκη, αντιπρόεδρος της ελληνικής αποστολής ήταν ο χιμαριώτης  Σπύρος Μίλιος , αξιωματικός δευτέρου βαθμού στο ελληνικό βασιλικό ναυτικό η μητέρα του οποίου ζούσε ακόμη στην Χιμάρα. Μέλος της αποστολής ήταν ο Διοικητής της Ναυτικής Βάσης της Κέρκυρας, αξιωματικός Λαγονίκας, και τρεις άλλοι στρατιωτικοί: Διοικητής  Ναρκαλευτή Ζούλιας, ο αξιωματικός της ναυτικής διοίκησης, Δαϊσίπης και ο αξιωματικός του Υπουργείου Ναυτιλίας, Αγαπητός. Σύμφωνα με την αλβανική λεπτομερή πληροφόρηση, οι τελευταίοι ήταν εκεί για συμπληρώσουν τον αριθμό, αφού ο Δημοτάκης και ο Σπύρο Μίλο (Μίλιος) ήταν αυτοί οι οποίοι που έκαναν τις διαπραγματεύσεις και είχαν απόλυτη εξουσία. Όχι, μόνο αυτό, αυτοί οι δύο, ένα μεγάλο μέρος των συνομιλιών την έκαναν χωρίς τα άλλα μέλη, και σύμφωνα με τους αλβανούς, εκείνοι είχαν ιδιαίτερη πολιτική συμπάθεια προς την αριστερά. Μέρος της ομάδας ήταν και ο μεταφραστής Κωνσταντίνος Τσίγκος. Ιδού τι αναφέρει η εμπιστευτικής αλβανική αναφορά: " Ως μεταφραστή η ελληνική αποστολή είχε τον Κωνσταντίνο Τσίγκο, ο οποίος είχε μεγαλώσει στους Αγίους Σαράντα και μαζί με την οικογένεια του είχε φύγει παράνομα στην Ελλάδα το 1946, και σύμφωνα με τα δεδομένα θα πρέπει να είναι κάποιος πράκτορας. Αυτός έχει έρθει άλλες τέσσερεις φορές στην Αλβανία ως μεταφραστής των ελληνικών αποστολών που έχουν παραλάβει έλληνες στρατιωτικούς που είχαν βρει καταφύγιο στην Αλβανία. Η στάση του καθ' όλη την διάρκεια στους Αγίους Σαράντα δεν ήταν καλή, τόσο που ακόμη και ο αρχηγός της αποστολής και τα μέλη του έκαναν παρατήρηση, και σχεδόν σε όλες τις συνομιλίες δεν χρησιμοποιήθηκε ως μεταφραστής". Τα μέλη της ελληνικής αποστολής ήταν ελεύθεροι να κάνουν βόλτες και να συζητήσουν στους Αγίους Σαράντα, φυσικά με επίβλεψη. Οι διμερείς συζητήσεις τελείωσαν στις 2 Αυγούστου, όπου και υπεγράφη και το τελικό πρωτόκολλο σε σχέση με τις εργασίες καθαρισμού του Στενού της Κέρκυρας, μαζί με το κοινό δελτίο τύπου το οποίο  δήλωνε πως " οι εκπρόσωποι των  δύο κυβερνήσεων δηλώνουν πως ξεκινώντας από την ώρα 12:00 της 2 Αυγούστου 1958, το Στενό της Κέρκυρας είναι ελεύθερο προς διέλευση των πλοίων". Την ίδια ώρα της 4 Αυγούστου, θα μπορούσε να γίνει η διακήρυξη με όλα τα ΜΜΕ, για να ενημερωθούν όλοι οι  θαλασσοπόροι" Αυτό που αξίζει την προσοχή στην συμφωνία αυτή, είναι το γεγονός, πως μέσα από τα διάφορα άρθρα της, η Αλβανία και η Ελλάδα έχουν αναγνωρίσει η μία στην άλλη τα εγχώρια θαλάσσια ύδατα με συντεταγμένες ξεκάθαρα καθορισμένες, αν και γινόταν λόγος για δύο χώρες χωρίς διπλωματικές σχέσεις και πρακτικά σε εμπόλεμη κατάσταση. Άρα θα ήταν ανόητο να ειπωθεί πως μεταξύ τους δεν υπήρχαν καθορισμένα θαλάσσια σύνορα. Όπως και να έχει θα έπρεπε να γίνουν αργότερα και άλλες διεθνείς συμφωνίες σε σχέση με τα θαλάσσια όρια, το δίκαιο της θάλασσας, την ειδική περιοχή, το ηπειρωτικό οροπέδιο κ.α ώστε αυτή η αναγνώριση να ήταν έγκυρη και επικυρωμένη σε διεθνή επίπεδο. Κ.Α Ντίτα Μετέφρασε προετοίμασε, Πελασγός Κορυτσάς.

Γιατί οι Πόντιοι τρώνε στους τάφους την Κυριακή του Θωμά – Το ταφικό έθιμο- Pse Pondët hanë në varret të Dielën e Thomait- Zakoni i varrezave!

Οι αμύητοι μπορεί να βρουν το σκηνικό λίγο μακάβριο: Πάνω στις ταφόπλακες κόκκινα αυγά, μεζέδες, γλυκά, κρασί. Οι συγγενείς κερνούν όσους βρεθούν στο νεκροταφείο, τα γέλια πάνε και έρχονται. Κάποιοι στήνουν και κανονικά τραπέζια για ένα τσιμπούσι όπως θα έκαναν στο σπίτι τους, μόνο που βρίσκονται στον περίβολο των κοιμητηρίων. Η ποντιακή λύρα αυτή τη μέρα θεωρείται απαραίτητη, μόνο που δεν παίζει μακρύν καϊτέ. Όλοι γελούν, λέγονται ανέκδοτα, κάποιοι ξεκινούν το χορό. Την Κυριακή του Θωμά κυρίως, και σε μερικές περιοχές τη Δευτέρα του Πάσχα, οι Πόντιοι τρώνε πάνω στους τάφους τιμώντας με αυτόν τον τρόπο τους νεκρούς τους. Κατευθύνονται από το πρωί ’ς σα ταφία για μια μέρα Αναστάσιμη και αισιόδοξη, καθώς πιστεύουν ότι οι ψυχές των αγαπημένων έχουν ανέβει στον επίγειο κόσμο και κάθονται μαζί τους μέχρι την ημέρα του Αγίου Πνεύματος, γι’ αυτό και κάνουν «υποδοχή» στρώνοντας τραπέζι. Το ταφικό έθιμο τηρείται ευλαβικά σε αρκετές περιοχές που ζουν Πόντιοι. Από τα Σούρμενα, τον Κορυδαλλό, τις Αχαρνές, τον Ασπρόπυργο, την Καλλιθέα, την Αγία Βαρβάρα της Αττικής, μέχρι τη Νέα Κρώμνη Δράμας, τη Χαρίεσσα Νάουσας, την Καλαμαριά και τη Νέα Τραπεζούντα Πιερίας οι οικογένειες θα επισκεφθούν τα νεκροταφεία – ακόμα και πολιτιστικοί σύλλογοι καλούν τον κόσμο στα ταφία. Χωρίς καμία άλλη παραλλαγή, πλην της ημέρας που γίνεται το έθιμο, σε Πρωτοχώρι και Λευκόβρυση Κοζάνης, Μεσιανό Πέλλας, Κομοτηνή, Σάπες Ροδόπης και Πρόχωμα Θεσσαλονίκης αναβιώνει τη δεύτερη μέρα του Πάσχα. Έτσι το έμαθαν από τους προγόνους στον Πόντο, έτσι διατηρήθηκε στις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ, έτσι ήρθε και στην Ελλάδα. Στο Θρυλόριο Κομοτηνής το έθιμο γίνεται ανήμερα του Αγίου Πνεύματος. Τις «ρίζες» του τις βρίσκουμε σε αττικές λευκές ληκύθους· πρόκειται για αγγεία που εμφανίστηκαν γύρω στο 470 και χρησιμοποιούνταν μέχρι το 400 π.Χ. αποκλειστικά σε ταφικές τελετές. Σε μία λήκυθο του 430 π.Χ. που βρίσκεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (φωτ. αριστερά) απεικονίζεται πεπλοφόρος γυναίκα που φέρει προσφορές σε τάφο, ενώ στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο φυλάσσεται παρόμοιο αγγείο που βρέθηκε στην Ερέτρια και χρονολογείται γύρω στο 440 π.Χ. Απεικονίζεται ο νεκρός έφηβος με χλαμύδα, πέτασο και δόρυ, όρθιος να αντικρίζει την επιτύμβια στήλη του προς την οποία έρχεται μια γυναικεία μορφή με κάνιστρο γεμάτο στεφάνια προσφορών, για να στολίσει το ταφικό μνημείο. http://www.pontos-news.gr/

Të pamësuarit mundet që t'iu duket pamja disi makabër: Mbi pllakat e varreve vezë të kuqe, meze, ëmbëlsira, verë. Të afërmit qërasin ata që gjenden në varrezat, të qeshuarat dëgjohen vazhdimisht. Disa vendosin tavolina të rregullta për mezetë, ashtu siç do të bënin në shtëpinë e tyre, vetëm që gjenden në oborrin e varrezave. Lira e pondëve,gjatë kësaj dite është e domosdoshme, vetëm që nuk i bien gajdes. Të gjithë qeshin, thonë anekdoda, disa fillojnë vallet. Të dielën e Thomait kryesisht, dhe në disa zona të Hënën e Pashkës, pondët hanë mbi varrezat duke nderuar në këtë mënyrë të vdekurit e tyre. Shkojnë që në mëngjes në varrezat për një ditë Ngjalljeje dhe optimiste, pasi besojnë se shpirtrat e të dashurve të tyre janë ngjitur në botë dhe qëndrojnë me ta deri në ditën e Shpirit të Shenjtë, për këtë arsye "iu bëjnë pritje" duke iu shtruar tavolinën. Ky zakon, i varrezave, ruhet në mënyrë të rregullt në disa zona ku jetojnë Pondët. Që nga Surmena, Koridhaloja, Aharnes, Aspropirgo, Kalithea, Agia Varvara, deri në Nea Kromni të Dramës, në Hariesa të Naussas, Kalamaria, Nea Trapezounta Pierias, familjet do të vizitojnë varrezat- deri dhe në shoqatat kulturore thërresin popull në varret. Pa asnjë ndryshim tjetër, pëveç ditës që kryhet ky zakon, në Protohori të Lefkovrisit të Kozanit, në Mesiano të Pelas, në Komotini, në Sapes të Rodhopit dhe Prohoma të Thessalonikit ripërjetohet ditën e dytë të Pashkës. Kështu e mësuan nga paraardhësit e tyre në Bashkimin Sovjetik, kështu erdhi në Greqi. Në Komotini zakoni kryhet duke u gëdhirë Shpiriti i Shenjtë. "Rrënjët" e tij i gjejmë në ampulla të bardhë atikas, bëhet fjalë për vazp që u shfaqën rreth 470 dhe u përdorën deri në 400 p.Kr vetëm në ceremoni varrimi. Në një ampullë të vitit 430 p.Kr që gjendet në Muzeun e Artit Cikladid (foto) ku duket një grua e veshur me petka që ka sjellë "oferta" në varr, ndërsa në Muzeun Arkeologjik Kombëtar ruhet një vazo e ngjashme që u gjend në Eretria dhe vendoset në kohë gjatë vitit 440 p.Kr.  shfaqet  një adoleshent i vdekur me pelerinë, petta dhe shtiza, i ngritur në këmbë që shikon kollonën e varrit të tij drejt sëcilës një formë gruaje me kanistër plot kurora "orfrimi"  që të zbukurojë memorialin.