Οθωμανική απογραφή του Κάστρου της Κορυτσάς το 1529! Regjistrim osman i Kalasë së Korçës në vitin 1529!

Οθωμανική απογραφή του Κάστρου της Κορυτσάς το 1529   Το Kale-i Gorica των οθωμανικών πηγών ταυτίζεται με τη σημερινή Κορυτσά Μια σημαντική οθωμανική απογραφή του έτους 1529 για το Κάστρο της Κορυτσάς, το οποίο στις οθωμανικές πηγές αναφέρεται ως Kale-i Gorica, παρουσιάζεται μέσα από την εργασία του π. Ελευθερίου Καρακίτσιου, πρωτοπρεσβυτέρου, καθηγητή και διδάκτορος του ΑΠΘ. Η διευκρίνιση είναι ουσιαστική: η Gorica του κειμένου δεν αφορά διαφορετικό τόπο, αλλά τη σημερινή Κορυτσά. Επομένως, όταν το οθωμανικό κείμενο αναφέρεται στο Kale-i Gorica, μιλά για το Κάστρο της Κορυτσάς. Η αξία του τεκμηρίου βρίσκεται στο ότι δεν πρόκειται για μεταγενέστερη αφήγηση, αλλά για οθωμανικό διοικητικό και φορολογικό κείμενο, το οποίο φανερώνει υποχρεώσεις, απαλλαγές και υπηρεσίες που συνδέονταν με το κάστρο και με τις χριστιανικές κοινότητες της περιοχής. Στο τεκμήριο παρουσιάζονται χριστιανικές κοινότητες που ήταν επιφορτισμένες με την άμυνα, την καθαριότητα, τις επισκευές και άλλες ανάγκες του Κάστρου της Κορυτσάς. Σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες αυτές απαλλάσσονταν από ορισμένους φόρους, χωρίς όμως να παύουν να έχουν και συγκεκριμένες φορολογικές υποχρεώσεις. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά ότι οι χριστιανοί του κάστρου κατασκεύαζαν κάθε χρόνο πεντακόσια βέλη για τις ανάγκες του. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι ο τοπικός χριστιανικός πληθυσμός δεν καταγραφόταν μόνο ως φορολογούμενη κοινότητα, αλλά συμμετείχε και σε πρακτικές υπηρεσίες που σχετίζονταν με τη λειτουργία και την άμυνα του κάστρου. Ξεχωριστή θέση έχει επίσης η αναφορά στον Μιχάλ, υιό του Αϊντίν, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για το πηγάδι μέσα στο Κάστρο της Κορυτσάς. Η φροντίδα του πηγαδιού θεωρούνταν τόσο σημαντική, ώστε η υπηρεσία αυτή συνδεόταν με ειδικές φορολογικές απαλλαγές, κατοχυρωμένες μάλιστα με σουλτανικό έγγραφο. Ακολουθεί το κείμενο του τεκμηρίου, όπως παραδίδεται στην εργασία του π. Ελευθερίου Καρακίτσιου. ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΣΤΡΟΥ ΓΚΟΡΙΤΣΑΣ (KALE-i GORICA) ΕΤΟΥΣ 1529 Γράφει: π. Ελευθέριος Καρακίτσιος πρωτ/ρος – καθηγητής Δρ.-ΑΠΘ. T T 433, Sayfa 153, poz 77, Hicri 936 {1529 Yili = 1529 έτος} = Τ(apu) T(ahrir) Πράξις απογραφής έτους 1529, σελίδα 253 πόζα 77. «Cemaat–i Gebran-i 1 Muselleman-i Kale-i Gorica mezkurum musellemler kalayi mezkurerin her vechile tamir ve sair levazimati gorup gozetmesinde mademki saive mukaddem olub eday-i hizmet itdiklerinden sonra hidmetlerimukabelesinde ispencedem ve avarizdan ve teklifat-i sairedem muaf ve musellem olub ve mezkur mudellemler mutemekkinler olduku karye simurenda vaki olanzraatleri mahsulundan ve baglarindan ve saleriyelerin viurler ve haric sinirda ziraatleri vaki olsa osulein ve salariyelerin dahi eda idub mazkurlarin musellemler kadimden bad-i hevalarin ve resm-i arusanelerin kale-I mezbure dizdarina eda iderler»=2 Κοινότητες των, Gebran (=βουρτσών καθαρισμού ακαθαρσιών όπως ονομάζει έτσι υποτιμητικά τους Χριστιανούς) που απαλλάσσονται από διαφόρους φόρους, είναι υπεύθυνοι για την άμυνα του Κάστρου της Γκορίτσας ήταν υπεύθυνοι για τον καθαρισμό και την εκπλήρωση κάθε είδους επισκευών και αναγκών του Κάστρου. Σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες αυτές απαλλάσσονται από τον φόρο ισπένσε και άλλους φόρους υποτέλειας. Εάν οι υπάλληλοι αυτοί καλλιεργούσαν καλλιέργειες εντός των ορίων των χωριών όπου ζούσαν, πλήρωναν εκεί το ένα δέκατον των φόρων τους. Οι γάμοι και άλλοι απρόβλεπτοι φόροι καταβάλλονταν στον Διοικητή του Κάστρου. Sayfa 154 = Σελίδα 154 «Gebran-i kale-i Gorica mezkurum zimmiler kala-yi mezbura her senede bin besyuz adet ok virub hindmetleri mukabelesinde avarizdam ve tekalifat-i saireden muaf ve musellemlerdir osurlerin ve cizyelerin eda iderler» = Οι γκεμπράν, βούρτσες καθαρισμού ακαθαρσιών όπως απαξιωτικά ονόμαζαν τους Χριστιανούς, του κάστρου της Γκορίτζας φτιάχνουν πεντακόσια βέλη για το Κάστρο αυτό κάθε χρόνο. Σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες αυτές, απαλλάσσονταν από τους φόρους υποτέλειας. Πλήρωναν όμως τον φόρο ενός δεκάτου και τον φόρο jizya. «Mezkur Mihal bin Aydin nam zimmi Gorica kalesi icinde olan kuyunun her vechile muhumat-i lazimesin gorub gozede mademki hali ve muatil komaya hidmetin mukabelesinde harazdan ve ispenceden ve arizdan ve tekalif-i orfyeden muaf ve musellem ola deyu elinde hukm-i serif olub ve defter-i atikde mazkur kuyuya hidmet idenler vech-i mesruh uzere muaf ve musellem ola deyu mestur ve mukayyed bullunmagin hisar-i mezbureye mezkur kuyu muhim ve lazim oldugu sebedben mesrut olduku uzere hidmeti mukabelesinde ber karar-i sabik muafiyeti kilinub defter-i cedid-i syltaniye sebt olundu». = Ένας ονόματι Μιχάλ υιός του Αϊντίν, είναι υπεύθυνος για την κάλυψη των σημαντικών αναγκών του πηγαδιού στο Κάστρο της Κορυτσάς, επισκευάζοντας το πηγάδι και διατηρώντας το χωρίς νερό. Σε αντάλλαγμα για την υπηρεσία αυτή απαλλάχθηκε από τόν φόρο καταναλώσεως χοιρινού κρέατος, Ισπένσε, και τον φόρο υποτέλειας. Διαθέτει έγγραφο που έχει συνταχθεί από τον Σουλτάνο και δείχνει αυτή την κατάσταση. Η πληροφορία ότι το άτομο που υπηρετούσε το πηγάδι στο κάστρο απαλλάσσονταν από τους φόρους βρίσκεται επίσης σε παλιά αρχεία. Ως εκ τούτου γράφτηκε στα νέα αρχεία με αυτόν τον τρόπο. Παρατηρήσεις. Όλη η απογραφή περιορίζεται σε λεπτομέρειες φορολογίας με ανταλλάγματα και μόνον. Τα ανταλλάγματα γίνονται με την γνώμη του Σουλτάνου δεν μένει κάποια αρμοδιότητα στους κατώτερους που σημαίνει η σπουδαιότητα είναι μία η εισροή φόρων στο Σουλτανικό ταμείο και μόνον. Στον τιμαριούχο μένει η ακριβής είσπραξη και απόδοση των σουλτανικών φόρων με ακρίβεια. Φυσικά όπως παρατηρούμε σε άλλες απογραφές ό τιμαριούχος υποβάλλει και δικούς του φόρους. Το τεκμήριο αυτό δεν αποτελεί πλήρη απογραφή πληθυσμού με τη σύγχρονη έννοια. Είναι κυρίως φορολογική και διοικητική πράξη, όπου καταγράφονται υπηρεσίες, υποχρεώσεις, φόροι και απαλλαγές. Ακριβώς γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη αξία. Μας δείχνει την Κορυτσά του 1529 μέσα από τα μάτια της οθωμανικής διοίκησης: το κάστρο, τις ανάγκες του, τους χριστιανούς κατοίκους που υπηρετούσαν συγκεκριμένες λειτουργίες, τις φορολογικές απαλλαγές και τις υποχρεώσεις τους. Η παρουσίαση του κειμένου με πιστότητα προς το πρωτότυπο και προς τον δημιουργό της εργασίας αποτελεί συμβολή στη μελέτη της ιστορικής μνήμης της Κορυτσάς. Μέσα από τέτοιες πηγές η ιστορία της πόλης αποκτά πιο στέρεη βάση, διότι στηρίζεται όχι μόνο στην παράδοση και στη μνήμη, αλλά και σε αυθεντικά τεκμήρια. πηγή

Regjistrim osman i Kalasë së Korçës në vitin 1529   Kale-i Gorica e burimeve osmane identifikohet me Korçën e sotme   Një regjistrim i rëndësishëm osman i vitit 1529 për Kalanë e Korçës, e cila në burimet osmane përmendet si Kale-i Gorica, paraqitet përmes punës së Atë Eleftherios Karakitsios, protopresviter, profesor dhe doktor i Universitetit të Aristotelit të Selanikut.   Sqarimi është thelbësor: Gorica e tekstit nuk ka të bëjë me një vend tjetër, por me Korçën e sotme. Prandaj, kur teksti osman i referohet Kale-i Gorica, bëhet fjalë për Kalanë e Korçës. Vlera e këtij dokumenti qëndron në faktin se nuk kemi të bëjmë me një rrëfim të mëvonshëm, por me një tekst administrativ dhe tatimor osman, i cili dëshmon detyrime, përjashtime dhe shërbime që lidheshin me kalanë dhe me komunitetet e krishtera të zonës. Në dokument paraqiten komunitete të krishtera që kishin si detyrë mbrojtjen, pastrimin, riparimet dhe nevoja të tjera të Kalasë së Korçës. Në këmbim të këtyre shërbimeve ato përjashtoheshin nga disa taksa, pa u liruar megjithatë nga të gjitha detyrimet tatimore. Me rëndësi të veçantë është e dhëna se të krishterët e kalasë përgatisnin çdo vit pesëqind shigjeta për nevojat e saj. Ky element tregon se popullsia vendase e krishterë nuk regjistrohej vetëm si komunitet taksapagues, por merrte pjesë edhe në shërbime praktike që lidheshin me funksionimin dhe mbrojtjen e kalasë. Një vend të veçantë zë edhe përmendja e Mihalit, birit të Aydinit, i cili ishte përgjegjës për pusin brenda Kalasë së Korçës. Kujdesi për pusin konsiderohej aq i rëndësishëm, saqë ky shërbim lidhej me përjashtime të veçanta tatimore, të siguruara madje me dokument sulltanor. Më poshtë paraqitet teksti i dokumentit, siç jepet në punën e Atë Eleftherios Karakitsios.               REGJISTRIM OSMAN I KALASË SË GORICËS (KALE-i GORICA) I VITIT 1529 Shkruan: Atë Eleftherios Karakitsios, protoiere – profesor, Dr. i Universitetit Aristoteli të Selanikut. T T 433, Sayfa 153, poz 77, Hicri 936 {1529 Yili = viti 1529} = T(apu) T(ahrir), akt regjistrimi i vitit 1529, faqe 253, pozicioni 77. «Cemaat–i Gebran-i 1 Muselleman-i Kale-i Gorica mezkurum musellemler kalayi mezkurerin her vechile tamir ve sair levazimati gorup gozetmesinde mademki saive mukaddem olub eday-i hizmet itdiklerinden sonra hidmetlerimukabelesinde ispencedem ve avarizdan ve teklifat-i sairedem muaf ve musellem olub ve mezkur mudellemler mutemekkinler olduku karye simurenda vaki olanzraatleri mahsulundan ve baglarindan ve saleriyelerin viurler ve haric sinirda ziraatleri vaki olsa osulein ve salariyelerin dahi eda idub mazkurlarin musellemler kadimden bad-i hevalarin ve resm-i arusanelerin kale-I mezbure dizdarina eda iderler»=2 Komunitetet e Gebranëve, domethënë “furça për pastrimin e papastërtive”, siç i quan në mënyrë përçmuese të krishterët, të cilët përjashtohen nga taksa të ndryshme, janë përgjegjës për mbrojtjen e Kalasë së Goricës, pra të Korçës së sotme. Ata ishin përgjegjës për pastrimin dhe kryerjen e çdo lloj riparimi dhe nevoje të Kalasë. Në këmbim të këtyre shërbimeve përjashtoheshin nga taksa ispence dhe nga taksa të tjera nënshtrimi. Nëse këta shërbyes kultivonin toka brenda kufijve të fshatrave ku banonin, paguanin atje një të dhjetën e taksave të tyre. Taksat e martesave dhe taksa të tjera të paparashikuara i paguheshin komandantit të Kalasë. Sayfa 154 = Faqe 154 «Gebran-i kale-i Gorica mezkurum zimmiler kala-yi mezbura her senede bin besyuz adet ok virub hindmetleri mukabelesinde avarizdam ve tekalifat-i saireden muaf ve musellemlerdir osurlerin ve cizyelerin eda iderler» = Gebranët, domethënë “furça për pastrimin e papastërtive”, siç quheshin në mënyrë përçmuese të krishterët, të Kalasë së Goricës, pra të Korçës, përgatisnin çdo vit pesëqind shigjeta për këtë Kala. Në këmbim të këtyre shërbimeve ata përjashtoheshin nga taksat e nënshtrimit. Megjithatë paguanin taksën e së dhjetës dhe taksën jizya. «Mezkur Mihal bin Aydin nam zimmi Gorica kalesi icinde olan kuyunun her vechile muhumat-i lazimesin gorub gozede mademki hali ve muatil komaya hidmetin mukabelesinde harazdan ve ispenceden ve arizdan ve tekalif-i orfyeden muaf ve musellem ola deyu elinde hukm-i serif olub ve defter-i atikde mazkur kuyuya hidmet idenler vech-i mesruh uzere muaf ve musellem ola deyu mestur ve mukayyed bullunmagin hisar-i mezbureye mezkur kuyu muhim ve lazim oldugu sebedben mesrut olduku uzere hidmeti mukabelesinde ber karar-i sabik muafiyeti kilinub defter-i cedid-i syltaniye sebt olundu». = Një i quajtur Mihal, biri i Aydinit, ishte përgjegjës për mbulimin e nevojave të rëndësishme të pusit në Kalanë e Korçës, duke riparuar pusin dhe duke e ruajtur atë. Në këmbim të këtij shërbimi ai u përjashtua nga taksa e konsumimit të mishit të derrit, ispence, dhe nga taksa e nënshtrimit. Ai disponon një dokument të hartuar nga Sulltani, i cili e tregon këtë gjendje. Informacioni se personi që shërbente te pusi i kalasë përjashtohej nga taksat gjendet gjithashtu edhe në regjistrat e vjetër. Për këtë arsye u shënua në këtë mënyrë edhe në regjistrat e rinj. Vërejtje. I gjithë regjistrimi kufizohet vetëm në hollësi tatimore me shkëmbime shërbimesh. Këto shkëmbime bëhen sipas mendimit të Sulltanit dhe nuk mbetet ndonjë kompetencë për nivelet më të ulëta, gjë që tregon se rëndësia kryesore ishte vetëm hyrja e taksave në arkën sulltanore. Timariotit i mbetej mbledhja e saktë dhe dorëzimi i saktë i taksave sulltanore. Natyrisht, siç vërejmë edhe në regjistrime të tjera, timarioti vendoste edhe taksat e veta.     Ky dokument nuk përbën një regjistrim të plotë të popullsisë në kuptimin bashkëkohor të fjalës. Ai është kryesisht një akt tatimor dhe administrativ, ku shënohen shërbime, detyrime, taksa dhe përjashtime. Pikërisht për këtë arsye ka vlerë të veçantë. Ai na e tregon Korçën e vitit 1529 përmes syve të administratës osmane: kalanë, nevojat e saj, banorët e krishterë që kryenin funksione të caktuara, përjashtimet tatimore dhe detyrimet e tyre. Paraqitja e këtij teksti me besnikëri ndaj origjinalit dhe ndaj autorit të punës është një kontribut për studimin e kujtesës historike të Korçës. Përmes burimeve të tilla, historia e qytetit fiton një bazë më të qëndrueshme, sepse nuk mbështetet vetëm te tradita dhe kujtesa, por edhe te dokumentet autentike.